Σάββατο 24 Σεπτεμβρίου 2022

Τσαααφ-τσουουουφ


Το ποίημα είναι
όπως ο άνθρωπος σ' ένα δρόμο που όλοι τρέχουν
εκείνος σταματά
όπως το πουλί κελαηδά
κι ο ήλιος δύει
oι ανάσες όπως εναλλάσσονται στου έρωτα τα τραίνα 
(τσαααφ-τσουουουφ, τσααφ-τσουουφ, τσαφ-τσουφ)
όπως τα τραίνα φεύγουν
αδειάζοντας στους σταθμούς επιβάτες 
που κάτι ξέχασαν
ένα βιβλίο
ένα ρολόι
ένα φιλί
ένα βλέμμα στο βαγόνι τους
Ποτέ δεν φτάνουμε εντελώς ακέραιοι στον προορισμό μας
αυτό που δεν περισώσαμε είναι το ποίημα
το ποίημα είναι μια ασήμαντη δήλωση
όταν κανείς δεν ακούει
όταν όλοι φωνάζουν
όταν όλοι
όταν

Η ηχώ που σβήνει καθώς επαναλαμβάνεται
είναι το ποίημα
άχρηστη κι όμως υπάρχει

***
ο πίνακας είναι του Τάσου Μαντζαβίνου

Τετάρτη 21 Σεπτεμβρίου 2022

Όπου υπάρχει ουρά...


"Περί τες γκεογκραφικές μπιμπλία ογκχτόο" ή κάπως έτσι θα προφερόταν το βιβλίο του 1533 από τον επιμελητή του, κάποιον Desiderius Erasmus, γνωστό σ' εμάς ως Έρασμο, ο οποίος έκανε όλη την Ευρώπη να προφέρει έκτοτε τα αρχαία ελληνικά διαφορετικά από εμάς τους κατευθείαν απογόνους των προγόνων μας που τα προφέρουμε διαφορετικά από τους προγόνους μας...

Τελοσπάντων το κείμενο περί γεωγραφικής του Κλαύδιου Πτολεμαίου ξεκινάει επίσης με ένα γράμμα. Όλα τα βιβλία με ένα γράμμα ξεκινούν. Όμως αυτό το πρώτο "U" είναι ανάμεσα σε έναν γυμνό άντρα (μάλλον στρατιώτη) και μια γυμνή γυναίκα, ίσως να είναι κάποιος Αδάμ και κάποια Εύα - κάτι τέτοιο πρέπει να αποδεικνύεται από την παρουσία ενός φιδιού γύρω από το "U" ή τελοσπάντων μιας ουράς φιδιού, γιατί όπου υπάρχει φίδι υπάρχει και γυναίκα και τούμπαλιν. Όπως και να 'ναι σε ένα βιβλίο του 1533 ένας άντρας και μια γυναίκα ανταλλάσσουν γεωγραφικές παρατηρήσεις...

Σάββατο 17 Σεπτεμβρίου 2022

Τα Χρόνια των ξενοδοχείων


Νομίζω πως το πιο ενδιαφέρον δομικό στοιχείο της λογοτεχνίας (κι ίσως εν γένει της τέχνης) είναι η ρωγμή. Με διπλό τρόπο: όλοι κάτι γράφουμε, έστω τα ψώνια του σουπερμάρκετ. Ο λόγος στις περιπτώσεις αυτές είναι σαφής, στοιχειώδης, στιβαρός, έχει χρηστική ή επιστημονική αξία και ρόλο, ανεξάρτητα από την εκφραστική επάρκεια και τη γλωσσική κατάρτιση του γραφέα. Η λογοτεχνική γραφή όμως είναι η ίδια ραγισμένη, ηθελημένα τις περισσότερες φορές, πάντως ακόμη κι επειδή ψάχνει τα αφανή ή προσπαθεί να τα κρύψει παίρνει κι άθελα ακόμη κάτι από τα δεύτερα και τρίτα στρώματα της πραγματικότητας, χάνει τη σαφήνεια του "ψωμί, μισό κιλό φέτα, καφές, 2 μπουκάλια κρασί" της λίστας για τα ψώνια. Οι λέξεις της λογοτεχνίας λερώνονται από τα νοήματά της. Αν αυτό το θεωρείτε λίγο μεταφυσικό κι ενστικτώδες, θα συμφωνήσετε ίσως πιο εύκολα στο ότι η ρωγμή είναι και το ίδιο το περιεχόμενο της λογοτεχνίας και η ειδοποιός διαφορά από τις άλλες γραφές: θέλγεται, μαγεύεται και καίγεται από τις ρωγμές της ψυχής, της πραγματικότητας, της αντίληψης, από τα μισο-κρυμμένα και μισο-φανερά, από τα ανάπηρα, τα μεταβατικά, τα αναποδογυρισμένα. Η ίδια η φαντασία είναι πραγματικότητα μη πραγματική, δεν καταφέρνει δηλαδή να υπάρξει παρά μόνο σε όσους τη δημιούργησαν ή όποιους μοιράστηκαν αυτή τη δημιουργία. Βέβαια και η ίδια η πραγματική πραγματικότητα υπάρχει μόνο για όσους την αντιλήφθηκαν με έναν ενιαίο ή συναφή τρόπο. Αν υποθέσουμε πως μας ενδιαφέρει αυτό το θέμα, φαντασία και πραγματικότητα είναι ο τρόπος που ο καθένας μας επιλέγει να αντιληφθεί τον κόσμο, επιλέγοντας προφανώς με ποιους θα πάει και ποιους θα αφήσει. Για μένα πάντως οι ρωγμές της τέχνης είναι σαφώς πιο ελεύθερες από την ανάλυση της επιστήμης και την πίστη της θρησκείας. Και όμορφες.

Ένα βιβλίο που τελειώνει με την παιδική κούνια του συγγραφέα και το πρώτο-πρώτο συνειδητοποιημένο τραύμα της απώλειάς της, δεν μπορεί παρά να είναι ενδιαφέρον, αλλά αυτό στην περίπτωση των «Χρόνων των ξενοδοχείων» είναι ίσως και το κλειδί της ψυχοσύνθεσής του. Συγγραφέας και δημοσιογράφος, Αυστριακός και Εβραίος, γεννήθηκε στο Μπρόντυ της Ανατολικής Γαλικίας, κάποτε αυτή η πόλη άνηκε στην Αυστροοουγγρική Αυτοκρατορία, ύστερα στην Πολωνία, ύστερα στη Σοβιετική Ένωση, σήμερα στην Ουκρανία. Όταν η Αυστροουγγρική Αυτοκρατορία διαλύθηκε ο Γιόζεφ Ροτ έφυγε για τη Γερμανία. Κόκκινος και φιλομοναρχικός, άπατρις όχι από επιλογή και κοσμοπολίτης των ξενοδοχείων και των τραίνων, αλκοολικός ο Ροτ θα έχανε μεγαλώνοντας ό,τι τον καθόρισε. Πέθανε στη Γαλλία, αυτοεξόριστος, χωρίς πατρίδα, χωρίς γλώσσα, ρημαγμένος και ρηγματωμένος από τα πολλαπλά κατάγματα του 20ου αιώνα. Σαν να καθόρισε τη μοίρα του εκείνη η πρώτη απώλεια, εκείνη η πρώτη του μνήμη.

Τα «Χρόνια των ξενοδοχείων: περιπλανώμενος στην Ευρώπη ανάμεσα στους πολέμους» είναι μια συλλογή επιφυλλίδων και χρονογραφημάτων του μεγάλου Αυστριακού συγγραφέα. Κυκλοφορεί από την «Άγρα» σε (άψογη βέβαια) μετάφραση της Μαρίας Αγγελίδου. Αν και γραμμένες στο μεσοπόλεμο, οι επιφυλλίδες του Ροτ μένουν γυαλιστερές και γοητευτικές ακόμη ή ιδιαίτερα σήμερα. Ίσως γιατί ο τρόπος τους είναι ανάμεσα σε αυτόν του εφήμερου του τύπου και του άχρονου της λογοτεχνίας, ίσως γιατί αν και πεζές είναι γεμάτες ρυτίδες ποίησης. Δεν θα περίμενε κανείς τέτοια διαχρονική γοητεία στο δημοσιογραφικό λόγο.

Στα κείμενά του ο Ροτ παρατηρεί σχεδόν επιστημονικά τους ανθρώπους, τα τραύματα, τις προσδοκίες, τις ελπίδες και τις απογοητεύσεις τους: έναν άντρα που διαβάζει εφημερίδα (… «Αν δεν φορούσε τα γυαλιά, θα μπορούσε κανείς να πιστέψει ότι η εφημερίδα διαβάζει αυτόν κι όχι αυτός την εφημερίδα»…), τους εργαζόμενους ενός ξενοδοχείου, τους αστυφύλακες, ένα ξανθό νέγρο που πολύ θα μισούσαν οι… σβάστικες, τους τυχοδιώκτες, τις τσιγγάνες, τους κομψούς ταξιδιώτες και ταξιδιώτισσες των τραίνων, τους Ρώσους εμιγκρέδες του Παρισιού, τους σοβιετικούς βαρκάρηδες του Βόλγα («τόσο ιερή φαντάζει η φτώχεια, όταν κοιμάται»), τον Αχμέτ Ζόγου, τον πρωθυπουργό της Αλβανίας και τους Αλβανούς («πιο εύκολα τραβάνε πιστόλι παρά ανοίγουν το στόμα τους. Προτιμούν να πυροβολήσουν παρά να πούνε τη γνώμη τους») – ως κι τον τελευταίο πορτιέρη των ξενοδοχείων που σε αποχαιρετά «σαν σερβίτσιο που μιλάει».

Παρατηρεί τις πόλεις που ενώνονται με τον καπνό τους, τις πόλεις της Γαλικίας που είναι «παιδιά του δρόμου», το Μπορισλάβ και τις πετρελαιοπηγές του και το Μπακού, το Σεράγεβο, τα Τίρανα («Εδώ είναι, λοιπόν, τα Τίρανα, η πρωτεύουσα της Αλβανίας. Δεξιά ένα τζαμί, αριστερά ένα πρωτόγονο καφενείο, όπου οι θαμώνες ψήνονται και τα φέσια κουβεντιάζουν»), τους συνοριακούς σταθμούς και τα ξενοδοχεία, τις πόλεις της Βαλτικής στις οποίες στριμώχνονται οι τελευταίοι που δεν έχουν μολυνθεί από το ναζισμό. Το κείμενό του για την είσοδό του στην Αλβανία έχει μια υπέροχη, απροσδόκητα (σχεδόν αθέλητα) λυρική είσοδο: «Η θάλασσα είναι ήρεμη, τα σύννεφα κρέμονται καρφωμένα στον ουρανό σαν καδράκια στον τοίχο». Άλλοι θα δαπανούσαν σελίδες και σελίδες στην περιγραφή των τοπίων, εκείνος σε μια φράση σου ανοίγει την πόρτα σε έναν ολάκαιρο κόσμο, σχεδόν τον νιώθεις, τον βλέπεις, τον μυρίζεις σε μια φράση. Πώς αλλιώς θα μπορούσες τόσο πυκνά να περιγράψεις μια χώρα, αν όχι μιλώντας για τα σπίτια της; Ο Ροτ χωράει όλη την Αλβανία σε ένα σπίτι από λέξεις: «Λίγα σπίτια, δίχως παράθυρα, κλειστά από παντού σαν φρούρια, τυφλοί και μουγγοί κύβοι από πέτρα, βαριά, αινιγματικά, τραγικά, χτυπημένα από τη μοίρα κι από κατάρες μυστήριες». Ο Ροτ αφήνει στα κείμενά του να φανούν ρωγμές ενός αιμάσσοντος λυρισμού, που δεν τρέφεται, ούτε ταΐζει καλοβαλμένες αισιοδοξίες, υπεροψία ή αυτοπεποίθηση. Ο δικός του λυρισμός είναι προϊόν απελπισίας.

Και δεν είναι πως παρατηρεί για να περιγράφει. Η γραφή του Ροτ είναι μια διανόηση σε πορεία, ανασαίνει και πονάει, κραυγάζει και κλαίει χωρίς να σταματήσει στιγμή να σκέφτεται. «Οι αξιώσεις του προλεταριάτου παραμένουν λιγοστές και μετρημένες, αδιάφορο αν εξουσιάζει ή αν το εξουσιάζουν». Δεν γράφει για το προλεταριάτο, για το πετρέλαιο μιλάει στο Μπακού, για το Άγιο Πετρέλαιο και τους μάρτυρές του. Φράσεις και σκέψεις σαν κι αυτή εμφανίζονται ξαφνικά στα κείμενά του, αποκαλύπτοντας ένα βαθύ, μαύρο κι αδήμονο πλούτο που αγωνιά να αναβληθεί.

Το 1934 γράφει στη γερμανόφωνη «Pariser Tageblatt” για το τρίτο ράιχ, τη «θυγατρική της κόλασης στη γη»:
«Εδώ και δεκαεφτά μήνες έχουμε πια συνηθίζει το γεγονός ότι στη Γερμανία χύνεται περισσότερο αίμα απ’ όσο μελάνι χρειάζονται οι εφημερίδες για να αναφέρουν και να σχολιάσουν το αίμα αυτό… είναι γνωστό ότι η αποστολή του Γερμανικού Τύπου είναι ετούτη ακριβώς: να μη δημοσιοποιεί μόνο, αλλά να αποκρύπτει τα γεγονότα… Μα η τρομερή εφεύρεση των σύγχρονων δικτατοριών είναι το θορυβώδες ψέμα: κι έχει αποδειχτεί σωστή η ιδέα τους πως οι άνθρωποι δίνουν στις μεγάλες φωνές την πίστη που αρνούνται να δώσουν στους χαμηλόφωνους ψιθύρους».

Τρίτη 13 Σεπτεμβρίου 2022

Στα Πατήσια δεν έχει θάλασσα


Στα Πατήσια δεν έχει θάλασσα
να ρυτιδιάζει στου Σεπτέμβρη την ανατριχίλα.
Δεν έχει μπλε.
Δεν έχει σχίνους να φωλιάσεις στη σκιά τους
δεν έχει του κύματος το επίμονο πάφλασμα.
Στα Πατήσια δεν έχει θάλασσα,
μόνο στα βλέμματα των περαστικών
θα βρεις καμιά φορά
λίγη θάλασσα φυλαγμένη από το καλοκαίρι.
Τους βγάζω τα μάτια,
στραγγίζω τη θάλασσα που έχει απομείνει
και τη συνάζω λίγη-λίγη
χρόνια τώρα.

Κι όταν μαζέψω αρκετή θα φτιάξω μια μεγάλη θάλασσα στα Πατήσια και θα 
φυτέψω ένα σχίνο στο πλάι της.

Πέμπτη 11 Αυγούστου 2022

Αμερικανική προπαγάνδα σε ελληνικά αντικομμουνιστικά έντυπα


Οι περισσότερες είναι γελοιογραφίες του αμερικανικού Τύπου. Το "Κομμουνιστικό ψέμμα και η Αλήθεια" είναι ένα προπαγανδιστικό 40σέλιδο βιβλιαράκι τυπωμένο μάλλον το 1953 από το περιοδικό "Εθνική Άμυνα" του Γεώργιου Σταματιάδη. Πούρος αντικομμουνισμός, καθαρές προπαγανδιστικές στρατηγικές σε ένα κατεξοχήν λαϊκής απεύθυνσης ιδεολογικό εργαλείο: αδρές εικόνες, απλές στα νοήματά τους, εμφατικές στις συγκρίσεις των δύο κόσμων ("ελεύθερου", κομμουνιστικού), μικρά κείμενα χωρίς περιττές αναφορές. Τέτοιου είδους υλικό, παρά την απεχθή εμπάθειά του, στις βιβλιοθήκες είναι σχεδόν "θησαυρός", η πιο γλαφυρή εικόνα μιας εποχής, που επανέρχεται σε γελοίες και τρομακτικές επαναλήψεις...










Κυριακή 7 Αυγούστου 2022

Δρόμοι και Μασόνοι και αρκαδικά χωριά


Προφανώς οι δρόμοι υπάρχουν για να οδηγούν κάπου, να σε πηγαίνουν από ένα σημείο σε ένα άλλο. Τους ορίζει από τη μια αυτή η λειτουργία και από την άλλη η υποχώρηση των παρακείμενων ιδιοκτησιών - αν κανείς δεν παραχωρούσε από την ιδιοκτησία του ένα τμήμα δεν θα υπήρχαν δρόμοι. Όλο αυτό, μοιάζει να υπηρετεί και κάποιον ασαφή παραβολικό σκοπό του τύπου "αφήνεις χώρο για να χαραχθούν οι δρόμοι της ζωής", αλλά μακριά από μένα τέτοιες ευκολίες.

Τη δεκαετία του 1830 πρέπει να είχε πιάσει τις ΗΠΑ, ειδικά τη Ματσατσούτσες και ειδικότερα την ιστορική Βοστώνη αντιμασονική λύσσα, ίσως βέβαια σε ένα κατεξοχήν τεκτονικό αιώνα (κατά τον οποίο η μασονία πρέπει να άνθισε παγκοσμίως) ο ελευθεροτεκτονισμός να είχε τόσο αναπτυχθεί στις μεγάλες αμερικανικές πόλεις, που η εκκλησία να οργάνωσε μια βίαιη και στιβαρή σταυροφορία εναντίον του.


Σε αυτόν εδώ τον ιστορικό δρόμο της αμερικανικής μεγαλούπολης, την State street, στον αριθμό 96-98, το 1832 είχε μάλιστα την έδρα του ένα ατόφιο "Anti-Masonic Bookstore". Καθώς βρίσκω ένα αμερικανικό αντιμασονικό φυλλάδιο του 1832 στη βιβλιοθήκη ενός χωριού της Αρκαδίας το καλοκαίρι του 2022, σκέφτομαι πως οι δρόμοι δεν ανοίγονται μόνο ανάμεσα σε ιδιοκτησίες και με αμοιβαίες ιδιοκτησιακές παραχωρήσεις, αλλά και ανάμεσα σε ζωές, ταξίδια, βιβλία, πάθη και αναπόφευκτα κυλάω σε παραβολικές εκτροπές και συμβολισμούς....

Τετάρτη 3 Αυγούστου 2022

Περιηγητικά και φυσιολατρικά περιοδικά του Πειραιά


Η φυσιολατρία, ο ορειβατισμός και ο περιηγητισμός υπήρξαν εκφάνσεις του συλλογικού χώρου για αρκετές δεκαετίες στην Ελλάδα, και μάλιστα με εξαιρετικά δυναμική και πληθωρική δράση - και σε απόλυτη παραλληλία με αντίστοιχη δράση στην Ευρώπη (τουλάχιστον). Νομίζω πως μετά από μια κάποια καμπή στη μεταπολίτευση έχουν αρχίσει να επανεμφανίζονται με άλλα χαρακτηριστικά τα τελευταία χρόνια σύλλογοι με φυσιολατρικό, οδοιπορικό ή ορειβατικό περιεχόμενο. Σίγουρα οι συνθήκες της κλιματικής καταστροφής που βιώνουμε με καθοριστικές τις ευθύνες της πολιτείας στην εξαφάνιση του φυσικού μας πλούτου μοιάζει να μπορεί να δώσει νέο περιεχόμενο, σκοπό και ριζοσπαστικό οικολογικό περιεχόμενο στους ορειβατικούς, περιηγητικούς και φυσιολατρικούς συλλόγους του παρόντος και του άμεσου μέλλοντος. Το πεδίο πάντως εν γένει είναι νομίζω παρθένο ερευνητικά και χρειάζεται τη φροντίδα πληθώρας προσεγγίσεων και θεραπείας, πολιτικής, κινηματικής, οικολογικής, τόσο για την ιστορική αποτίμηση της δράσης αυτών των συλλόγων από το 1920 ως και τη δεκαετία του '60, όσο και για τις δυναμικές και το νέο περιεχόμενο που απαιτεί το παρόν και οι ανάγκες του.

Η αλήθεια είναι πως το παρόν με την ψηφιοκεντρική αϋλότητά του δεν επιτρέπει την έρευνα με την ίδια σαφήνεια που απλόχερα προσφέρει η υλικότητα των μέσων του παρελθόντος. Ενδεικτικά, το Ιστορικό Αρχείο του Πειραιά και η Δημοτική του Βιβλιοθήκη διαθέτουν εξαίρετα δείγματα, περιοδικά, εκδόσεις και φυλλάδια ("εφήμερα") της δράσης τουλάχιστον 40 χρόνων των φυσιολατρικών, εκδρομικών, ορειβατικών συλλόγων του Πειραιά, που υπήρξαν δεκάδες, ανέπτυξαν ποικίλη δράση και καθόρισαν το συλλογικό, πολιτικό και πνευματικό περιβάλλον του μεγαλύτερου λιμανιού της χώρας.

Ένα δείγμα αυτών των υλικών τεκμηρίων παρουσιάζεται εδώ, προϊόν της καταγραφής που κάναμε πριν λίγους μήνες για το Ιστορικό Αρχείο του Πειραιά. Πρόκειται για φυσιολατρικά περιοδικά του Αρχείου του Αργύρη Ν. Κωστέα, μιας πολύ ενδιαφέρουσας πνευματικής και όχι μόνο μορφής του Πειραιά.

























Σάββατο 30 Ιουλίου 2022

8 εξώφυλλα του Περικλή Βυζάντιου


Το 1930 κυκλοφόρησε μια πανέμορφη σειρά ελληνικών τουριστικών οδηγών από τον Ελευθερουδάκη για την Πελοπόννησο (με εξώφυλλο τη Διώρυγα της Κορίνθου), την Αθήνα και την Αττική (με εξώφυλλο την Ακρόπολη), τη Στερεά Ελλάδα (με εξώφυλλο τη Χαιρώνεια και το λέοντά της), την Κρήτη (με εξώφυλλο τις μινωικές τοιχογραφίες), τη Θεσσαλία (με εξώφυλλο τα Μετέωρα), τη "Βορειοδυτική Ελλάδα" (με εξώφυλλο το κάστρο των Ιωαννίνων), τις "Νήσους" (με εξώφυλλο κυκλαδικό) και τη Μακεδονία [και Θράκη] (με εξώφυλλο γυναικεία παραδοσιακή φορεσιά).

Έχει ενδιαφέρον τι επιλέγεται εικαστικά ως σύμβολο κάθε περιοχής (από το τεχνούργημα της Διώρυγας ως την παράδοση της Μακεδονίας και την αρχαιολογία της Κρήτης), ότι έχουμε μια από τις πρώτες εικαστικές καταγραφές της αρχιτεκτονικής των Κυκλάδων ως συμβολικής τουριστικής ταυτότητας των ελληνικών νησιών. Τα εξώφυλλα είναι του Περικλή Βυζάντιου ("ΠΒ" είναι η υπογραφή σε κάθε εικόνα του εξωφύλλου)*.

Οι οδηγοί αυτοί είναι σχετικά σπάνιοι στις ελληνικές βιβλιοθήκες και μάλιστα στη μορφή που κυκλοφόρησαν, δηλαδή όχι εκ των υστέρων δεμένοι. Ως χρηστικά βιβλία συνήθως ταλαιπωρούνταν αρκετά, οπότε λίγοι είναι σε καλοί κατάσταση.








*Την ταυτοποίηση έκανε η φίλη ιστορικός τέχνης Μαριλένα Κασιμάτη