Παρασκευή, 14 Σεπτεμβρίου 2012

Η μνήμη και η φωτιά


Υπάρχουν βιβλιοθήκες που καίγονται και βιβλιοθήκες που φυτρώνουν πάνω στα καμένα. Ίσως γιατί και στη μία και στην άλλη περίπτωση οι βιβλιοθήκες υπηρετούν την ανάγκη της μνήμης, οπωσδήποτε απαραίτητης για την επιβίωση του πολιτισμού και της συλλογικής ταυτότητας. Όταν η συλλογική ταυτότητα κινδυνεύει, οι βιβλιοθήκες γίνονται στάχτη. Όταν καίγονται βιβλία θα καούν και άνθρωποι



Ήταν Απρίλιος του 1941 όταν οι Γερμανοί μπήκαν στη Θεσσαλονίκη. Από τις πρώτες τους κινήσεις ήταν η κλοπή και συλλογή αντικειμένων και τεχνουργημάτων της εβραϊκής κοινότητας. Η «Ρόζενμπεργκ Σοντερκομάντο» υπήρξε ένα ειδικό σώμα ναζί στρατιωτών που συγκροτήθηκε αμέσως με στόχο τη συγκέντρωση αντικειμένων για την καινούρια «Βιβλιοθήκη Διερεύνησης του Εβραϊκού Ζητήματος» που δημιουργούνταν στην Φρανκφούρτη. Ο Ιτσχάκ Νεχαμά, αναφέρει στην μαρτυρία του στη δίκη του Άιχμαν πως «μια μέρα ήρθαν τρία φορτηγά και πήραν ολόκληρη τη βιβλιοθήκη με τα παλιά βιβλία που είχαμε στην  Κοινότητα, βιβλία από την εποχή που δεν είχαν ακόμη φύγει οι εβραίοι από την Ισπανία. Οι ραβίνοι μας έκλαιγαν τόσο πολύ όταν μας πήραν αυτά τα βιβλία, που το θυμάμαι μέχρι σήμερα. Θυμάμαι τα δάκρυα αυτών των σοφών ανθρώπων που έλεγαν: τίποτα δεν μας νοιάζει, παρά μόνον αυτά τα βιβλία». Η καταστροφή αυτή ήρθε να συμπληρώσει ολοκληρωτικά μια άλλη λίγων χρόνων πριν: το 1917 τα δύο τρίτα της Θεσσαλονίκης  έγιναν στάχτη μετά την πιο μεγάλη πυρκαγιά στην ιστορία της πόλης, που άφησε πίσω της 60.000 άστεγους πολίτες και καταστραμμένη οριστική την αρχιτεκτονική/ιστορική φυσιογνωμία της. Θύματά της και οι εβραίοι που έχασαν σπίτια, 32 συναγωγές και τις επιχειρήσεις τους, καθώς και τα πιο σημαντικά στοιχεία της συλλογικής τους ταυτότητας: μία από τις μεγαλύτερες εβραϊκές βιβλιοθήκες στον κόσμο (μαζί με άλλες 9 ραβινικές), 600 κυλίνδρους τορά και τα αρχεία της αρχιραβινείας τους.

Την ίδια τύχη είχε και η πλούσια ραβινική βιβλιοθήκη της Αθήνας το Μάιο του 1941, όπως επίσης και η βιβλιοθήκη της εβραϊκής κοινότητας της Λάρισας (η οποία εκτός των άλλων είχε παλιά δερματόδετα βιβλία και παπύρους).

Διαφορετική ήταν η τύχη ωστόσο των κυλίνδρων της Τορά και της εβραϊκής βιβλιοθήκης των Ιωαννίνων, αφού ο δήμαρχος της πόλης Δημήτριος Βλαχλείδης όταν μπήκαν οι Γερμανοί στα Γιάννενα μετέφερε τη Ζωσιμαία Βιβλιοθήκη στο κτίριο της κεντρικής συναγωγής προκειμένου να διασώσει αυτή και όλα τα βιβλία των εβραίων στο υπόγειό της. Τα βιβλία και τα ιερά σκέυη των συναγωγών επιστράφηκαν στην αποδεκατισμένη πια εβραϊκή κοινότητα μετά το τέλος του πολέμου.



Με την ήττα των ναζί στο Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο άρχισαν να απελευθερώνονται σταδιακά όσοι επιβίωσαν στα στρατόπεδα θανάτου. Οι χώροι αυτοί, οι φορτωμένοι το θάνατο και τον πόνο εκατομμυρίων ανθρώπων υπέστησαν πολλές φορές τις επιδρομές πλιατσικολόγων μέχρι να αρχίσουν να συγκροτούνται πλέον ως παγκόσμια προσκυνήματα και χώροι μνήμης και να οργανώνονται ως τέτοιοι. Είναι ίσως αποτρόπαιο όσο και απαραίτητο να αποκτά ένας τέτοιος τόπος μουσειακό χαρακτήρα, υπηρετώντας τη διαρκή υπενθύμιση των φρικαλεοτήτων, τη διαρκή σήμανση του κινδύνου του φασισμού. Εκεί που κάποτε καίγονταν τα κουφάρια βασανισμένων ανθρώπων, τουρίστες επισκέπτονται σήμερα με τα κινητά και τις φωτογραφικές τους μηχανές για να δουν τον τόπο του μαρτυρίου. Ακόμη και σήμερα η κοστοβόρα μουσειοποίηση των χώρων αυτών υπηρετεί εθνικές, θρησκευτικές ή πολιτικές ευαισθησίες ή εμμονές, πράγμα αναμενόμενο ίσως αφού ο μεταπολεμικός κόσμος ελάχιστα ίσως διδάχτηκε από τη φρίκη του μεγάλου πολέμου.

Στο Auschwitz-Birkenau, ίσως το πρώτο στρατόπεδο που μετατράπηκε σε μουσείο, υπάρχει σήμερα μεγάλη βιβλιοθήκη που στόχο έχει να αποτελεί κέντρο έρευνας και μελέτης. Η πολύγλωσση βιβλιοθήκη του Άουσβιτς-Μπιρκενάου έχει 30.000 περίπου βιβλία (μαρτυρίες, δοκίμια, λογοτεχνικά έργα, λευκώματα κ.α.) και 2.500 περιοδικά και δεκάδες χάρτες που αφορούν στο Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, το Γ’ ράιχ, τα στρατόπεδα συγκέντρωσης/εργασίας/θανάτου και ιδιαίτερα την ιστορία του Άουσβιτς.


Στη συλλογική αυτή μνήμη της φρίκης του μεγάλου πολέμου δεν ξέρω πώς και πόσο έχει συμβάλει η χώρα μου- θα ήθελα να υπάρχει στη βιβλιοθήκη του Άουσβιτς και ελληνική βιβλιογραφία. Γι’ αυτό τους ρώτησα και περιμένω την απάντησή τους.

Βιβλιογραφία:
- Ιστορία των Ελλήνων εβραίων/ K. E. Fleming. Αθήνα: Οδυσσέας, 2009
- Οι εβραϊκές συνοικίες των Ιωαννίνων/ Απόστολος Παπαϊωάννου. Κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο Ελλάδος, 2007

7 σχόλια:

Theorema είπε...

Εξαιρετικό, Γιώργο.

ggk είπε...

Και μερικά από τη δικιά μας συλλογή:

Kitroeff, A. 1995. War-time Jews: the case of Athens. Athens: Hellenic Foundation for European and Foreign Policy.

Konstantopoulou, Ph. (edt.) 1998. Documents of the history of the Greek Jews: records from the historical archives of the Ministry of Foreign Affairs. Athens: Kastaniotis.

Sevillias, E. 1983. Athens, Auschwitz. Athens: Lycabettus Press.

Κατερίνα Τοράκη είπε...

Καταπληκτικό το κείμενό σου Γιώργο όπως πάντα, αλλά και το θέμα που διάλεξες πολύ ενδιαφέρον και καυτό! Ίσως η τυχόν έλλειψη ελληνικής βιβλιογραφίας όπως αναφέρεις να σχετίζεται και με την κατάσταση στην Ελλάδα στη συνέχεια εμφύλιος, μετεμφυλιακή κατάσταση, κτλ.)

Γιώργος Κατσαμάκης είπε...

@Theorema: το θέμα αυτό είναι διαρκές και ατελείωτο. Νομίζω πως δεν θα σταματήσει ποτέ να μας ξαφνιάζει η εποχή αυτή και τα έργα της...

@ggk: χρήσιμα, χρήσιμα...

@Κατερίνα Τοράκη: Κατερίνα... ευχαριστώ. Αν μου απαντήσει στο mail η διευθύντρια της βιβλιοθήκης του Άουσβιτς θα ενημερώσω. Όπως και να είναι, νομίζω πως θα πρέπει να στείλουμε σχετική ελληνική βιβλιογραφία εκεί... το θέμα θα το προχωρήσουμε, θα έπρεπε νομίζω.

Σταυρούλα είπε...

Πολύ ενδιαφέρον!!

roubinakiM είπε...

Γιατί όση πληροφόρηση βρίσκεται στο Διαδίκτυο, άλλη τόση βρίσκεται στις βιβλιοθήκες, και η αναζήτηση της γνώσης και της πληροφορίας είναι τόοο ευκολότερη στο πρώτο όσο δυσκολότερη είναι η εξεύρεση της συλλογικής μνήμης-ενώ το αντίθετο συμβαίνει με τις δεύτερες...

Γιώργος Κατσαμάκης είπε...

@Σταυρούλα: καλή εβδομάδα- εξαιρετικά ενδιαφέρον και παραπεταμένο λίγο από την κυρίαρχη ιστορική αφήγηση...

@oubinakiM: ενδιαφέρουσα επισήμανση. Πάντως το πρώτο βρίσκεται σε καλπάζουσα διαδικασία εξέλιξης και οι δεύτερες σε μετασχηματισμό μέσα σε αυτό περιβάλλον. Η ανάγκη της αποθήκευσης, συγκέντρωσης, διαφύλαξης, διοχέτευσης της γνώσης θα συνεχίζουν να υπηρετούνται από ανθρώπους και θα απευθύνονται σε ανθρώπους και με τον ένα και με τον άλλο τρόπο.