Μπουκέτα της τυπογραφίας (Α΄ μέρος)

Δεν ξέρω άλλο τρόπο να ανθίζει μέσα μου η φαντασία, η ελπίδα, η ηδονή και η ελευθερία από τα βιβλία. Σήμερα λοιπόν, που είναι η Παγκόσμια Μέρα τους, μπορώ να σας αφήσω να δείτε τον μικρό μου κήπο με τις ανθισμένες βινιέτες από τις σελίδες τίτλου βιβλίων του 17ου και του 18ου αιώνα.

Λέξεις που θα αναγεννηθούν

"Multa renascentur quae iam cecidere"...

Πόση ελπίδα θα κουβαλούσε μαζί της η αρχή μιας φράσης του Οράτιου σε μια περίτεχνη βινιέτα μιας έκδοσης του 1735. Μέσα στα ερείπια του κόσμου ελπίζει πως "πολλές λέξεις θα αναγεννηθούν που τώρα έχουν βυθιστεί στη λήθη". Σαν να μπορούν οι λέξεις να αλλάξουν τον κόσμο.

[Από το "De praeclaris Mediolani aedificiis quæ Aenobarbi cladem antecesserunt dissertatio cum duplici appendice"]

Από το εικονοστάσι της τυπογραφίας

"Gradatim ad sidera tollor" - η ιστορία της αναγεννησιακής και μεταναγεννησιακής εκδοτικής ιστορίας της Ευρώπης έχει ένα σημειολογικά διαφωτιστικότατο "εικονοστάσι": τις βινιέτες, τα μικρά εγχάρακτα σχεδιάσματα στις σελίδες τίτλων των βιβλίων που τυπώθηκαν στις γερμανικές πόλεις, το Παρίσι, το Αμστελόδαμο, την Ουτρέχτη, τη Ρώμη, τη Βενετία και αλλού. Αγαπημένη προσθήκη σε αυτά ήταν τα λατινικά (κυρίως) και τα ελληνικά ρητά - εξάλλου οι δύο αυτές γλώσσες ήταν το όχημα της αναγέννησης.

Η συγκεκριμένη βινιέτα είναι από το "Lexicon rabbinico-philologicum" του Johannes Henricus Otho (Genevae : sumptibus Joh. Herm. Widerhold. M. DC. LXXV). Σε αυτή την "βήμα με βήμα" πορεία "προς τα αστέρια", μπορεί κανείς να δει, κάπως αυθαίρετα προφανώς, και την προτεσταντική αστική τάξη να ετοιμάζεται εκεί στο... μεταίχμιο Αναγέννησης και Διαφωτισμού (1675) να τα κατακτήσει...

Κομμένα κλαδιά του 1611

"19. Ίσως μου πεις: «Αποκόπηκαν τα κλαδιά, για να μπολιαστώ εγώ στη θέση τους». 20. Σωστά. Τα απέκοψε η απιστία τους και τώρα εσύ έχεις πάρει τη θέση τους δια της πίστεως. Αυτό όμως δεν πρέπει να σε κάνει περήφανο, αλλά προσεκτικό. 21. Πρόσεξε, μήπως ο Θεός, που δε λυπήθηκε τα φυσικά κλαδιά, δε λυπηθεί ούτε εσένα..."

[Προς Ρωμαίους 11]

"Defracti sunt rami ut ego insererer ". 1611, η διάσημη βινιέτα του Estienne, η ελιά, τα κομμένα της κλαδιά και ο Απόστολος Παύλος είναι πια σε έκδοση του τρίτου στη σειρά τυπογράφου της σπουδαίας οικογένειας, του Paul. Το θείο χέρι κόβει πια τα κλαδιά του δέντρου, σε κάποια διακρίνεται το μπόλι τυλιγμένο με σκοινί/χόρτο, το μότο έχει αλλάξει, δεν είναι πια το "Noli altum sapere" ("μη υψηλοφρόνει, (αλλά φοβού))".

[Φωτίου Μυριόβιβλον ή Βιβλιοθήκη = Photii Myriobiblon, sive Bibliotheca librorum quos Photius Patriarcha Constantinopolitanus legit et censuit / graece edidit David Hoeschelius, & notis illustravit ; latine vero reddidit & scholiis auxit Andreas Schottus. [Genevae] : Oliva Pauli Stephani, MDCXI [1611] ]

Άνθρωποι και δέντρα στις βινιέτες των πρώτων αιώνων της τυπογραφίας (B΄ μέρος)

Τα δέντρα δεν φύτρωσαν μόνο στις βινιέτες των εκδόσεων του Estienne και του Elsevier μες στους αιώνες της τυπογραφίας. Το δέντρο είναι προφανές σύμβολο της γόνιμης καρποφορίας, ακόμη και η χριστιανική παράδοση μορφοποιεί στην εικόνα ενός δέντρου τη γνώση του καλού και του κακού. Δίπλα στα δέντρα των βινιετών συνήθως στέκονται ή κάθονται άνθρωποι. Το θέμα βέβαια είναι ότι σπάνια θα δει κανείς στις βινιέτες αυτές ο άνθρωπος να είναι γυναίκα, ίσως γιατί η διανόηση τους αιώνες 16ο-18ο ήταν προνόμιο των ανδρών. Μια από τις εικονογραφήσεις που τοποθετούν μια γυναίκα δίπλα στο δέντρο, τοποθετούν αντίκρυ της έναν νεκρό άνδρα, το δέντρο στην πλευρά του είναι επίσης ξερό και νεκρό. Κατά τα άλλα στις βινιέτες των αιώνων αυτών βρίσκει κανείς επίσης τη θεά Αθηνά, λυκανθρώπους, τεράστιους βατράχους, κάποιες φορές στο δέντρο σκαρφαλώνει κάποιος άνδρας, άλλοτε κάθεται και αναπολεί κάτω από αυτό, συνήθως θα δεις πουλιά κάτω από τα δέντρα, πιο συχνά μια κουκουβάγια ως σύμβολο της σοφίας, υπάρχουν βέβαια κάποιες βινιέτες που τα δέντρα είναι μόνα τους, χωρίς την παρουσία ζώων ή ανθρώπων. Και τότε τα δέντρα πέφτουν το ένα πάνω στο άλλο, όπως το έλατο που γέρνει και πέφτει πάνω σε έναν φοίνικα στις εκδόσεις του Γερμανού Johann David Zunner συνοδεία της εύηχης φράσης του Ιούλιου Καίσαρα "onerata renitor"

Άνθρωποι και δέντρα στις βινιέτες των πρώτων αιώνων της τυπογραφίας (Α΄ μέρος)

Αν κάπως τιτλοφορούσαμε αυτή την επιλογή βινιετών από το 16ο ως τον 18ο αιώνα, θα μπορούσαμε να την πούμε "άνθρωποι και δέντρα". Οι βινιέτες, αυτά τα εγχάρακτα τυπογραφικά κοσμήματα στις σελίδες τίτλου των βιβλίων, από την αρχή της τυπογραφίας λειτουργούσαν συχνά και ως "λογότυπα", εμπορικά σήματα των τυπογραφείων και των εκδοτικών οίκων.

Στη συγκεκριμένη ομάδα βινιετών λοιπόν έχουμε τη διάσημη ελιά του Elsevier στους δύο τύπους της: ο πρώτος με την Αθηνά να στέκεται δίπλα στο δέντρο και την κουκουβάγια κάτω από αυτό και την περίεργη λατινική φράση "ne extra oleas" (μετάφραση του Αριστοφανικού "εκτός οίσει των ελαιών" από τους "Βάτραχους") να συνοδεύει την εικόνα. Το σήμα εμφανίστηκε πρώτη φορά το 1642. Ο δεύτερος τύπος έχει το δέντρο να μπλέκεται από την άμπελο, ένας μεγάλος άντρας, φιλόσοφος ίσως, στέκεται στο πλάι. Η λατινική φράση που συνοδεύει το σήμα είναι ακόμη πιο αινιγματική: "non solus" (όχι μόνος), μια προτροπή ίσως στο διανοούμενο να μην είναι απορροφημένος στη μελέτη του, να μην είναι μόνος σε αυτήν, αλλά να συνδέεται και με τον έξω κόσμο. Η βινιέτα πρωτοεμφανίστηκε σε έκδοση του Elsevier το 1620, αποτελεί δε ακόμη και σήμερα λογότυπο του διάσημου εκδοτικού οίκου.

Παρόμοια χρήση του δέντρου κάνει στις βινιέτες του το 16ο αιώνα και ο Γάλλος Robert Estienne ( Robertus Stephanus στα λατινικά, γιος του Henri Estienne (Henricus Stephanus), ιδρυτή της φίρμας). Κι εδώ έχουμε την ελιά. Δίπλα της στέκεται ένας γηραιός άντρας, μάλλον ο Απόστολος Παύλος, από το δέντρο πέφτουν στο έδαφος κομμένα κλαδιά. Την εικόνα συμπληρώνει η λατινική φράση "Noli altum sapere (sed time)" ("μη υψηλοφρόνει, αλλά φοβού"), που προέρχεται από τις Προς Ρωμαίους επιστολές του Παύλου. Η προτροπή είναι σαφής και συνδέεται με την "Μεταρρύθμιση" και την σύγκρουση με την Παπική εξουσία.

Το δρόμο τον έφερε ο πόλεμος

Ήταν Μάρτης του 2018. Με το χρήστη της βιβλιοθήκης ψάχναμε το Γράμμο σε χάρτες του 18ου και του 19ου αιώνα ή σε περιηγητικά κείμενα. Για την ακρίβεια, ψάχναμε το όνομά του. Ψάχναμε το όνομα ενός βουνού σε χάρτες ανά τους αιώνες. Το "Βόιον όρος" είναι το όνομα που ξανάδωσαν στο βουνό οι Έλληνες λόγιοι. Οι ντόπιοι (Έλληνες, Σλάβοι, Αλβανοί) τον έλεγαν Γράμμο. Είναι ένα πετροβούνι, ειδικά από ένα ύψος και πάνω, με σωρούς βράχων διάσπαρτους, ένα "κρωμακωτό" βουνό. Η λέξη "γράμμος" συναντάται και στα αλβανικά και στα σλάβικα και σημαίνει βράχος. Τελοσπάντων η ιστορία της λέξης δεν είναι το θέμα αυτού του ποστ.

Απλά αυτός ο υπέροχος άνθρωπος, που έχει γράψει πολύ ενδιαφέροντα βιβλία, είπε κάτι ωραίο για τον τόπο του κάποια στιγμή. "Το δρόμο στα χωριά μας τον έφερε ο πόλεμος - ήθελαν να πολεμήσουν τους αντάρτες κι έφτιαξαν δρόμους για να φτάσουν ως εμάς. Μετά τον πόλεμο οι ντόπιοι πήραν το δρόμο κι έφυγαν. Και χάθηκαν πολλά που μέχρι τότε έμεναν εγκλωβισμένα εκεί"

Μου άρεσε αυτή η ιστορία. Γι' αυτό την αφήνω εδώ: για να τη σκεφτείτε κι εσείς

Ημερολόγιο

Σκεφτόμουν το πρωί πως

 
κι αν μας τελειώνει το φαΐ,
δεν πρέπει να μας τελειώνουν οι λέξεις.
Κι ύστερα, το μεσημέρι,
πως κι αν οι λέξεις δεν επαρκούν
κι αν δεν μπορούμε να σηκώσουμε τα νοήματα
στους ώμους μας
είναι οι γροθιές μας σφιγμένες
Νύχτωσε πια
και καραδοκούν τα όνειρά μου