Αμερικανική προπαγάνδα σε ελληνικά αντικομμουνιστικά έντυπα

Οι περισσότερες είναι γελοιογραφίες του αμερικανικού Τύπου. Το "Κομμουνιστικό ψέμμα και η Αλήθεια" είναι ένα προπαγανδιστικό 40σέλιδο βιβλιαράκι τυπωμένο μάλλον το 1953 από το περιοδικό "Εθνική Άμυνα" του Γεώργιου Σταματιάδη. Πούρος αντικομμουνισμός, καθαρές προπαγανδιστικές στρατηγικές σε ένα κατεξοχήν λαϊκής απεύθυνσης ιδεολογικό εργαλείο: αδρές εικόνες, απλές στα νοήματά τους, εμφατικές στις συγκρίσεις των δύο κόσμων ("ελεύθερου", κομμουνιστικού), μικρά κείμενα χωρίς περιττές αναφορές. Τέτοιου είδους υλικό, παρά την απεχθή εμπάθειά του, στις βιβλιοθήκες είναι σχεδόν "θησαυρός", η πιο γλαφυρή εικόνα μιας εποχής, που επανέρχεται σε γελοίες και τρομακτικές επαναλήψεις...

Δρόμοι και Μασόνοι και αρκαδικά χωριά

Προφανώς οι δρόμοι υπάρχουν για να οδηγούν κάπου, να σε πηγαίνουν από ένα σημείο σε ένα άλλο. Τους ορίζει από τη μια αυτή η λειτουργία και από την άλλη η υποχώρηση των παρακείμενων ιδιοκτησιών - αν κανείς δεν παραχωρούσε από την ιδιοκτησία του ένα τμήμα δεν θα υπήρχαν δρόμοι. Όλο αυτό, μοιάζει να υπηρετεί και κάποιον ασαφή παραβολικό σκοπό του τύπου "αφήνεις χώρο για να χαραχθούν οι δρόμοι της ζωής", αλλά μακριά από μένα τέτοιες ευκολίες.

Τη δεκαετία του 1830 πρέπει να είχε πιάσει τις ΗΠΑ, ειδικά τη Ματσατσούτσες και ειδικότερα την ιστορική Βοστώνη αντιμασονική λύσσα, ίσως βέβαια σε ένα κατεξοχήν τεκτονικό αιώνα (κατά τον οποίο η μασονία πρέπει να άνθισε παγκοσμίως) ο ελευθεροτεκτονισμός να είχε τόσο αναπτυχθεί στις μεγάλες αμερικανικές πόλεις, που η εκκλησία να οργάνωσε μια βίαιη και στιβαρή σταυροφορία εναντίον του.

Σε αυτόν εδώ τον ιστορικό δρόμο της αμερικανικής μεγαλούπολης, την State street, στον αριθμό 96-98, το 1832 είχε μάλιστα την έδρα του ένα ατόφιο "Anti-Masonic Bookstore". Καθώς βρίσκω ένα αμερικανικό αντιμασονικό φυλλάδιο του 1832 στη βιβλιοθήκη ενός χωριού της Αρκαδίας το καλοκαίρι του 2022, σκέφτομαι πως οι δρόμοι δεν ανοίγονται μόνο ανάμεσα σε ιδιοκτησίες και με αμοιβαίες ιδιοκτησιακές παραχωρήσεις, αλλά και ανάμεσα σε ζωές, ταξίδια, βιβλία, πάθη και αναπόφευκτα κυλάω σε παραβολικές εκτροπές και συμβολισμούς....

Περιηγητικά και φυσιολατρικά περιοδικά του Πειραιά

Η φυσιολατρία, ο ορειβατισμός και ο περιηγητισμός υπήρξαν εκφάνσεις του συλλογικού χώρου για αρκετές δεκαετίες στην Ελλάδα, και μάλιστα με εξαιρετικά δυναμική και πληθωρική δράση - και σε απόλυτη παραλληλία με αντίστοιχη δράση στην Ευρώπη (τουλάχιστον). Νομίζω πως μετά από μια κάποια καμπή στη μεταπολίτευση έχουν αρχίσει να επανεμφανίζονται με άλλα χαρακτηριστικά τα τελευταία χρόνια σύλλογοι με φυσιολατρικό, οδοιπορικό ή ορειβατικό περιεχόμενο. Σίγουρα οι συνθήκες της κλιματικής καταστροφής που βιώνουμε με καθοριστικές τις ευθύνες της πολιτείας στην εξαφάνιση του φυσικού μας πλούτου μοιάζει να μπορεί να δώσει νέο περιεχόμενο, σκοπό και ριζοσπαστικό οικολογικό περιεχόμενο στους ορειβατικούς, περιηγητικούς και φυσιολατρικούς συλλόγους του παρόντος και του άμεσου μέλλοντος. Το πεδίο πάντως εν γένει είναι νομίζω παρθένο ερευνητικά και χρειάζεται τη φροντίδα πληθώρας προσεγγίσεων και θεραπείας, πολιτικής, κινηματικής, οικολογικής, τόσο για την ιστορική αποτίμηση της δράσης αυτών των συλλόγων από το 1920 ως και τη δεκαετία του '60, όσο και για τις δυναμικές και το νέο περιεχόμενο που απαιτεί το παρόν και οι ανάγκες του.

Η αλήθεια είναι πως το παρόν με την ψηφιοκεντρική αϋλότητά του δεν επιτρέπει την έρευνα με την ίδια σαφήνεια που απλόχερα προσφέρει η υλικότητα των μέσων του παρελθόντος. Ενδεικτικά, το Ιστορικό Αρχείο του Πειραιά και η Δημοτική του Βιβλιοθήκη διαθέτουν εξαίρετα δείγματα, περιοδικά, εκδόσεις και φυλλάδια ("εφήμερα") της δράσης τουλάχιστον 40 χρόνων των φυσιολατρικών, εκδρομικών, ορειβατικών συλλόγων του Πειραιά, που υπήρξαν δεκάδες, ανέπτυξαν ποικίλη δράση και καθόρισαν το συλλογικό, πολιτικό και πνευματικό περιβάλλον του μεγαλύτερου λιμανιού της χώρας.

Ένα δείγμα αυτών των υλικών τεκμηρίων παρουσιάζεται εδώ, προϊόν της καταγραφής που κάναμε πριν λίγους μήνες για το Ιστορικό Αρχείο του Πειραιά. Πρόκειται για φυσιολατρικά περιοδικά του Αρχείου του Αργύρη Ν. Κωστέα, μιας πολύ ενδιαφέρουσας πνευματικής και όχι μόνο μορφής του Πειραιά.

8 εξώφυλλα του Περικλή Βυζάντιου

Το 1930 κυκλοφόρησε μια πανέμορφη σειρά ελληνικών τουριστικών οδηγών από τον Ελευθερουδάκη για την Πελοπόννησο (με εξώφυλλο τη Διώρυγα της Κορίνθου), την Αθήνα και την Αττική (με εξώφυλλο την Ακρόπολη), τη Στερεά Ελλάδα (με εξώφυλλο τη Χαιρώνεια και το λέοντά της), την Κρήτη (με εξώφυλλο τις μινωικές τοιχογραφίες), τη Θεσσαλία (με εξώφυλλο τα Μετέωρα), τη "Βορειοδυτική Ελλάδα" (με εξώφυλλο το κάστρο των Ιωαννίνων), τις "Νήσους" (με εξώφυλλο κυκλαδικό) και τη Μακεδονία [και Θράκη] (με εξώφυλλο γυναικεία παραδοσιακή φορεσιά).

Έχει ενδιαφέρον τι επιλέγεται εικαστικά ως σύμβολο κάθε περιοχής (από το τεχνούργημα της Διώρυγας ως την παράδοση της Μακεδονίας και την αρχαιολογία της Κρήτης), ότι έχουμε μια από τις πρώτες εικαστικές καταγραφές της αρχιτεκτονικής των Κυκλάδων ως συμβολικής τουριστικής ταυτότητας των ελληνικών νησιών. Τα εξώφυλλα είναι του Περικλή Βυζάντιου ("ΠΒ" είναι η υπογραφή σε κάθε εικόνα του εξωφύλλου)*.

Οι οδηγοί αυτοί είναι σχετικά σπάνιοι στις ελληνικές βιβλιοθήκες και μάλιστα στη μορφή που κυκλοφόρησαν, δηλαδή όχι εκ των υστέρων δεμένοι. Ως χρηστικά βιβλία συνήθως ταλαιπωρούνταν αρκετά, οπότε λίγοι είναι σε καλοί κατάσταση.

*Την ταυτοποίηση έκανε η φίλη ιστορικός τέχνης Μαριλένα Κασιμάτη

Με αφορμή ένα αντι-μασονικό φυλλάδιο

Βρίσκω σε μια ελληνική βιβλιοθήκη, ακαταλογογράφητο ακόμη, ένα φυλλάδιο του 1829, ένα αντιμασονικό φυλλάδιο 51 σελίδων, τυπωμένο στη Φιλαδέλφεια από τον Lebbeus Armstrong (1775-1860). Σπουδαίο εύρημα, δωρεά ενός Έλληνα εμπόρου που έζησε πολλά χρόνια στις ΗΠΑ. Σπουδαίο τόσο για τη σπανιότητά του, το θέμα, όσο και για τον τόπο που το φιλοξενεί. Όπως και να είναι, ίσως το σπουδαιότερο στοιχείο της ύπαρξης και λειτουργίας των βιβλιοθηκών είναι η σχέση τους με τους συλλέκτες και δωρητές, που είναι πολλοί, χρειάζονται τη φροντίδα, τον επαγγελματισμό και την έγνοια μας, την οποία, εδώ που τα λέμε, σπάνια συναντούν από τις (ελληνικές) βιβλιοθήκες. Θα ακούσεις συχνά να λένε οι βιβλιοθηκονόμοι "δεν έχουμε χώρο", "δεν έχουμε προσωπικό να καταλογογραφήσει (=να εντάξει στον ηλεκτρονικό κατάλογο) τις νέες προσκτήσεις", "πόσο σημαντικός είναι ο δωρητής;" και άλλα τέτοια ρεαλιστικά, μίζερα και φαιδρά ταυτόχρονα. Οι συλλέκτες βιβλίων και οι ιδιωτικές συλλογές, ιδιαίτερα στην αδύναμη θεσμικά και στο πεδίο των βιβλιοθηκών Ελλάδα, είναι πανάκριβος και σχεδόν αναξιοποίητος θησαυρός. Και αυτή η νωθρότητα των ελληνικών βιβλιοθηκών στην προσέγγιση των δωρητών είναι από τις βασικές παθολογίες του ημιθανούς συστήματός μας.

Έχει τύχει να συναντήσω μασονικά έντυπα σε βιβλιοθήκες, ελάχιστα είναι η αλήθεια - καταρχάς λόγω της θρησκευτικής μονομέρειας των ελληνικών βιβλιοθηκών, η οποία αγγίζει την ορθόδοξη θεοκρατία, αλλά και γιατί τα μασονικά έντυπα τυπώνονταν από συγκεκριμένους εκδότες/τυπογράφους και διανέμονταν μόνο στους οργανικά ενδιαφερόμενους. Έχω συναντήσει επίσης εξαιρετικά δείγματα αθωνικών διαμαχών, ιδιαίτερα ανάμεσα σε ΓΟΧ (*Γνήσιους Ορθόδοξους Χριστιανούς, "παλαιοημερολογίτες") και "νεοημερολογίτες" μοναχούς, ηγουμένους και Μονές. Ένθεν κακείθεν έντυπους λίβελους και ξεκατινιάσματα απείρου χριστιανικού κάλλους, αλλά και υβριστικής ευγλωττίας.

Τα βιβλία είναι φορείς της διαλεκτικής αντιπαράθεσης, ίχνη της όποιας βίας προχωρά τον κόσμο παραπέρα. Πώς μπορούν οι βιβλιοθήκες, ειδικά στην Ελλάδα, να θάβουν αυτή την πάλη στη σκόνη και την αφάνεια; Δεν θα ήταν χρήσιμο να βγάλουν μπροστά αυτές τις διαμάχες, να οργανώσουν εκθέσεις με το υλικό που έχουν και τις αποτυπώνει;

Η "Λέσχη των αλλόκοτων επαγγελμάτων"

Τον "Άνθρωπο που τον έλεγαν Πέμπτη" (Αστάρτη, 1989, μετάφραση Κατερίνα Ροντογιάννη) τον είχα χαρακτηρίσει "σχεδόν ποίηση" καταγοητευμένος από τη γραφή, τη μαεστρία και την παραδοξολογία του G. K. Chesterton. Τα "Παράδοξα του κυρίου Ποντ" (Αλεξάνδρεια, 2019, μετάφραση Δημήτρης Αρβανίτης) τα είχα θεωρήσει "μια εξίσωση που δεν σε ενδιαφέρει το αποτέλεσμα, αλλά που απολαμβάνεις τη διαδρομή προς αυτό", κυρίως γοητευμένος από την έξοχη παραδοξολογική του τέχνη. Το "Manalive" (Αστάρτη, 2020, μετάφραση Δημήτρη Κοντόπουλου), αν και στάθηκε άτυχο στη μετάφραση και την επιμέλεια, διασώζει επίσης την τέχνη της μυθοπλασίας και τις ανατροπές του συγγραφέα του, είναι βέβαια πολύ ωραία ιστορία.

Ήθελα και θέλω κι άλλον Τσέστερτον. Κι αναζήτησα στα παλαιοβιβλιοπωλεία την εξαντλημένη "Λέσχη των αλλόκοτων επαγγελμάτων" (Άγρα, 1988. μετάφραση Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη), ας είναι καλά ο "Λαβύρινθος" της Ιπποκράτους. Το ίδιο, εθιστικό, μοτίβο των ανατροπών, αστυνομικές ιστορίες χωρίς έγκλημα και θύτες, γοητευτικές κι επιδραστικές: μπορείς να ανακαλύψεις τι επηρέασε τους μεγάλους της αστυνομικής λογοτεχνίας, πχ την Άγκαθα Κρίστι, τι εδώ διασώζεται ακέραιο σε αυτή τη λεπτεπίλεπτη, κάπως ντελικάτη, βρετανικότητα που σαφώς είναι απολαυστική. Δεν υπάρχει πόνος, δεν υπάρχει εκρηκτικό συναίσθημα, αλλά για τον αναγνώστη μπορεί να είναι απολαυστικά ενδιαφέρουσα και μια πιο λογικοκρατούμενη μυθοπλασία, βασισμένη στην εξωφρενική πιθανότητα τα πράγματα να είναι πολύ πιο απλά, από ό,τι φανταζόμαστε. Η μετάφραση του Πεντζίκη και η επιμέλεια είναι βέβαια εξαιρετική, κι είναι κρίμα που η Άγρα δεν επανατυπώνει κάποιες εκδόσεις της όπως αυτή ή το "Πέθανε ο σκύλος, κατά τ' άλλα όλα καλά" του Μπράντμπερι.

Η μάστιξ των... λίβελων

Πάντα με έθελγαν οι λίβελοι - κι αν ήμουν εκδότης, θα (επαν)εξέδιδα σήμερα μια επιλεγμένη σειρά από αυτούς σε μικρά τεύχη, με εισαγωγή και παρουσίαση των στόχων και των συντακτών τους, των συνθηκών μέσα στις οποίες γράφτηκαν. Αποτελούν συχνά μνημεία επιθετικού λόγου και ο χρόνος τους προσθέτει σαφώς την αναγκαία απόσταση, ώστε να τους αντιμετωπίζουμε ως τέτοια. Πριν λίγα χρόνια, επιλέγοντας υλικό για ψηφιοποίηση στη Βιβλιοθήκη της Ακαδημίας Αθηνών, είχα πέσει πάνω σε ένα λίβελο του 1873 εναντίον του Νικόλαου Κατραμή, επισκόπου Ζακύνθου. 14 σελίδες όλο κι όλο το βιβλίο. Πρόκειται για μια δημόσια διαπόμπευση που είχε το θάρρος να ξεστομίζεται (ο συγκεκριμένος είναι βέβαια ανώνυμος). Ένα στοιχείο που βρίσκω ιδιαίτερα ενδιαφέρον σε αυτή την περίπτωση είναι η λόγια γλώσσα που τσακίζεται, στριμώχνεται στη χαμέρπεια του μίσους: "... ο Νικόλαος Κατραμής εγεννήθη εν Ζακύνθω ο δε πατήρ αυτού Διονύσιος ήτο χωρικός εκ ποταπής τινός οικογενείας μαθών δε την τέχνην χρυσοχόος μετήρχετο αυτής εις Ζάκυνθον, και διά κιβδηλοποιίας απέκτησε πολλά χρήμαμα [sic] νυμφευθείς (λαβών) την Μαρίαν πτωχήν και ανέστιον γυναίκα απέκτησε πολλά τέκνα*... Ο Νικόλαος εκ νηπιότητος αυτού ήτο πονηράς φύσεως και κακής έξεως...."

* Βέβαιοι ότι οι αναγνώσται μας εννούν [sic] αποφεύγομεν να εξηγηθώμεν σαφέστερα...

Τι βιβλίο έγραψες μπαμπά;

[Τρολλάροντας κάπως την Παγκόσμια Ημέρα του Πατέρα]

Δυο βιβλία που έγραψαν μπαμπάδες διάσημων Ελλήνων του 20ου αιώνα: ο μπαμπάς του ζωγράφου Γιάννη Μόραλη και ο μπαμπάς του πρώην Υπουργού του ΠΑΣΟΚ Αναστάσιου Πεπονή.

Ο μπαμπάς του Μόραλη, ο Κωνσταντίνος Ι. Μόραλης, ήταν καθηγητής, μετέπειτα γυμνασιάρχης. Το 1905 στην Άρτα εκφώνησε δυο λόγους, τους οποίους τύπωσε στο ντόπιο τυπογραφείο του Νικόλαου Β. Αγραφιώτη το 1907. Ο πρώτος ήταν επιμνημόσυνος, εκφωνήθηκε στον Ιερό Ναό Αγίου Γεωργίου υπέρ των "ελεοθετών της πόλεως" την 1η Κυριακή των νηστειών. Ο δεύτερος ήταν πανηγυρικός, εκφωνήθηκε στον Ιερό Ναό της Παρηγορήτριας στη δοξολογία της 25ης Μαρτίου.

Ο μπαμπάς του Πεπονή, ο Ιωάννης Αναστ. Πεπονής, ήταν λοχαγός της στρατιωτικής δικαιοσύνης, με εμπλοκή στη Δίκη των Έξι (ήταν γραμματέας του δικαστηρίου). Το 1948 κυκλοφόρησε ένα επαινετικό βιβλίο για το Νικόλαο Πλαστήρα. Ο γιος του (ο μετέπειτα υπουργός του ΠΑΣΟΚ) θήτευσε αργότερα ως πρόεδρος της Νεολαίας της Εθνικής Προοδευτικής Ενώσεως Κέντρου (ΕΠΕΚ), του κόμματος του "κομμουνιστοφάγου" Νικολάου Πλαστήρα...

Ποίημα της Κικής για τον αδερφό της

Ξέρεις, της είπε,
Μου λείπει ο αδερφός μου

Όταν ήμασταν παιδιά
Όπου έβλεπες σκόνη
Ήταν κι ο Γιώργος εκεί
Και τώρα στη σκόνη του γερασμένου μου μυαλού
Πάλι αυτός είναι
Να παρακολουθεί τις αντίπαλες παρατάξεις
Και να παρεμβαίνει
Υπέρ του αδυνάτου
Δίκαιου ή αδίκου δεν έχει καμία σημασία
Και πάω να τον βρω
Και χάνομαι στην ασάφεια του αόρατου
Και δεν βρίσκω κανέναν εκεί
Καλή μου
Και κάθομαι και περιμένω

Να με υπερασπιστεί

Οι σερπατίνες της Νίκης-Ρεβέκκας Παπαγεωργίου

Τύχη αγαθή η ανακάλυψη (για μένα) της ποίησης της Νίκης-Ρεβέκκας Παπαγεωργίου, και να είναι καλά η Παυλίνα Μάρβιν που μου τη "σύστησε" και η Mikela Chartoulari που μου τη δώρισε. Από την πρώτη στιγμή, από το πρώτο ποίημα κατακτήθηκα, χωρίς να με νοιάζει αν μένω ανυπεράσπιστος στη σαλή της ευαισθησία, αν τυφλώνει την σκοτεινή κάμαρα της ψυχής μου η διάτρητη αντίληψή της, αν χάνομαι στο πανικόβλητο θέριεμα της πανίδας και της χλωρίδας των πεζών ποιημάτων της. Αν μπορούσα να βρω κάτι παρόμοιο στην πεζογραφία θα προσέγγιζα τη Λουτσία Μπερλίν - κι αυτής η παράξενη ενσυναίσθηση με κατέκτησε, με ενθουσίασε. Για χρόνια αναρωτιόμουν γιατί δεν βρίσκω γυναίκες ποιήτριες, μόνο κάτι σκόρπια νησιά σαν τη Κατερίνα Αγελάκη-Ρουκ, που να ορίζουν την αναγνωστική μου οδύσσεια με τρόπο παραπλανητικό. "Μα εγώ φοβόμουν το σακατιλίκι και την κλεισούρα", γράφει στη δική της "οδύσσεια" η Παπαγεωργίου. Νομίζω πως για κάποιο παράξενο λόγο μας τρομάζει η "γυναικεία ποίηση", ή καλύτερα η γυναικεία ψυχή. Η Παπαγεωργίου ξεχάστηκε εν τέλει σε κάποιο δικό της μοναδικό νησί ή σύννεφο πέφτοντας στο κενό της πίσω πλευράς του σπιτιού της το 2000, κατοικώντας για πάντα "σ' ένα παλιό βιβλίο με κιτρινισμένες σελίδες, όπου δεν είναι γραμμένο τίποτε απολύτως εκτός απ' αυτήν". Αυτό είναι η συλλογή "του Λιναριού τα πάθη - ο μυρμηκοφάγος" (Άγρα, 1993, 2017).

Τα ποιήματα της Παπαγεωργίου είναι υπαρξιακές εκρήξεις. Δομούνται από αυτά που στο μικρό "φυλαχτό" αναφέρει:

"Αυτά που πετούσαν οι άλλοι, αστόχαστα, ένα ένα τα μάζευα εγώ στην καρδιά μου. Μια μέρα φωτεινή, μια νύχτα σκοτεινή, μήπως φτιάξω, σκεφτόμουν, με κείνα, κάτι σα φυλαχτό". Και κατοικούνται από σαλεμένη πανίδα: φίδια, ελέφαντες, γατιά, μονόκερους, κουνέλια, πυγολαμπίδες, σπάνια πουλιά, τριζόνια, αχινούς, λαγούς, μυρμηκοφάγους, πασχαλίτσες, άλογα, μύγες, πέστροφες, χρυσόψαρα, αρκούδες και χρυσόμυγες, γρύλους κι αλεπούδες. Παράλληλα φύουν οργιαστικές ντοματιές, κερασιές, φρέζες, κρόκοι και βολβοί, φράουλες, αναλφάβητα χαμομήλια και διανοούμενα κυπαρίσσια, ταξιανθίες και δάση ολόκληρα.

Ανάμεσά τους κατοικεί η Παπαγεωργίου, μάλλον από παλιά και σίγουρα για πάντα. Παίζοντας στα ποιήματά της με όλα τα ασήμαντα που σημαίνουν πράγματα ασφυκτικά, αδιέξοδα τρομακτικά και αποκαλύψεις λυτρωτικές: φελλούς, κατσαβίδια, κουμπιά, βραχιόλια, καρφίτσες, δακτυλήθρες, βελόνια, κλωστές, σβούρες, φυλαχτά, τραπουλόχαρτα, κάρβουνα, σερπατίνες και χαρακάκια. Ίσως όλα να είναι ένα καταφύγιο για όλα αυτά που λέει στην τελευταία της "προσφώνηση": "Ω άνδρες Αθηναίοι, Κορίνθιοι, Ψυχίατροι και άλλοι! Με σακατέψατε". Θα έλεγες τι κρίμα η ζωή της να χαθεί, αλλά τι εξαίσιο αποτύπωμα άφησε πίσω της με αυτό το "καρναβάλι":

"Δεν έχω χρήματα. Θα σας πληρώσω όμως με χαρτοπόλεμο. Έτσι για να καταλάβετε κι εσείς Αποκριές. Μήπως θα προτιμούσατε σερπατίνες;"