Ένα μπιλιέτο της United States Information Service

Ο δωρητής της συλλογής βιβλίων ήταν βαθμοφόρος της χωροφυλακής την εποχή του εμφυλίου, κι ύστερα, στα χρόνια της "επταετίας", ανώτατο διοικητικό στέλεχος της χουντικής κυβέρνησης. Ανάμεσα στα βιβλία του το "Γύρνα σπίτι άγγελέ μου" του Thomas Wolfe σε μετάφραση Κ. Πολίτη από τις εκδόσεις Καραβία (1969). Ξεχασμένο στις σελίδες του βιβλίου ένα ενδιαφέρον μπιλιέτο με ευχές για τη νέα χρονιά από τον επικεφαλής της United States Information Service στη Θεσσαλονίκη Daniel L. Traub. Προφανώς το βιβλίο είχε σταλεί ως δώρο στο χουντικό στέλεχος.

Οι ΗΠΑ μετεμφυλιακά χρησιμοποίησαν την USIS τόσο σαν προπαγανδιστικό πολιτιστικό αντικομμουνιστικό εργαλείο, όσο και σαν δίκτυο προώθησης του αμερικανικού κοινωνικού και πολιτισμικού εκσυγχρονισμού - αντίρροποι στόχοι προφανώς. Τόσο οι δημοκράτες πολίτες, όσο και η ελληνική διανόηση εν γένει στάθηκαν απέναντι στον αμερικανικό πολιτισμικό επεκτατισμό αυτού του τύπου είτε επιθετικά, είτε επιφυλακτικά. Το Δεκέμβρη του ΄54 η βιβλιοθήκη της USIS στη Θεσσαλονίκη δέχεται επιθέσεις και βανδαλισμούς από διαδηλωτές που απαιτούν την αποδέσμευση της Ελλάδας από το ΝΑΤΟ και την παύση του ασφυκτικού ελέγχου του ελληνικού πολιτικού συστήματος από τους Αμερικανούς. Το ίδιο έγινε το 1956 και το 1957 στη βιβλιοθήκη της USIS στην Αθήνα. Βιβλιοθήκες της USIS εγκαταστάθηκαν τρεις στην Ελλάδα: στην Αθήνα, στη Θεσσαλονίκη και στην Πάτρα. Η Βιβλιοθήκη της Ελληνοαμερικανικής Ένωσης στη Μασσαλίας συγκροτήθηκε από τη μήτρα της βιβλιοθήκης της United States Information Service της Αθήνας, "ένα δώρο από τον Αμερικανικό λαό στο λαό της Ελλάδας", όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η σχετική ιστοσελίδα σήμερα της βιβλιοθήκης. Στη βιβλιοθήκη αυτή εργάστηκε και εκπαιδεύτηκε μια από τις πρώτες Ελληνίδες βιβλιοθηκαρίους και ιδρυτικό μέλος της Ένωσης Ελλήνων Βιβλιοθηκαρίων, Ρωξάνη Φέσσα.

*Για τον Daniel L. Traub που υπογράφει το μπιλιέτο δεν μπόρεσα να βρω καμία πληροφορία

Μισραΐμ και Μέμφις

Αρχικά θα σχολίαζες το τυπογραφικό συνονθύλευμα σε μια έκδοση του 1906 στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. Τις διαφορετικές γραμματοσειρές που μπορεί κανείς να συναντήσει σε μια έκδοση (στοιχείο κακογουστιάς και συχνά μεγαλοϊδεατισμού). Θα σχολίαζες δε περαιτέρω την ανάγκη ενός συνθετικού έργου που θα κατέγραφε και θα ταξινομούσε τις ελληνικές γραμματοσειρές (και ακολούθως τα διακοσμητικά τυπογραφικά στοιχεία και τα αρχιγράμματα κ.ο.κ.). Στο τέλος θα κατέληγες στην ανάγκη μεταπτυχιακών και διδακτορικών σπουδών στην Ελλάδα στο πεδίο της ιστορίας του βιβλίου και της τυπογραφίας.

Όλα θα κατέληγαν εκεί. Αν δεν με ταλαιπωρούσε η καταλογογράφηση αυτού του 16σέλιδου βιβλιαρίου που περιέχει αυτή την τυπογραφική βαβέλ. Είναι η "Ωδή εις τα Διεθνή Ολύμπια" του Λουκά Γ. Μπέλλου, "μετά μεταφράσεως εις ιταλικήν, γαλλικήν και αγγλικήν γλώσσαν" από κάποιον F. deglio Oddi. Ψάχνοντας πληροφορίες για το συγγραφέα εντοπίζω πως το αρχείο του το φιλοξενεί η Αμερικανική Σχολή στην Αθήνα. Διαβάζω το βιογραφικό του Μπέλλου, γεννήθηκε στη Θήβα το 1848, σπούδασε γιατρός σε διάφορες πόλεις της Ευρώπης, συμμετείχε στην Κρητική Επανάσταση, εκλέχτηκε βουλευτής, διέφυγε στην Αίγυπτο, παντρεύτηκε εκεί την κόρη του διευθυντή των επιχειρήσεων Αβέρωφ. Πέθανε το 1916. Αυτός που με ταλαιπώρησε ήταν ο μεταφραστής. Δεν μπορούσα να τον ταυτοποιήσω. Η πιο κοντινή αναφορά ήταν κάποιος Ferdinando Francesco degli Oddi ο οποίος το 1883 ορίζεται Μεγάλος Ιεροφάντης του Τεκτονικού Συστήματος των Μισραΐμ και Μέμφις, το οποίο θεωρείται το πλέον Ερμητικό Τεκτονικό Τάγμα στη διεθνή Τεκτονική σκηνή. Ο συγκεκριμένος έζησε στην Αίγυπτο, όλα ταίριαζαν, αλλά θα ήταν ίσως αυθαίρετο να καταλήξω σε αυτόν. Σκέφτηκα να παρατήσω την έρευνά μου και να αρκεστώ σε μια απλή καταγραφή της υπευθυνότητας του μεταφραστή. Αλλά έριξα μια μικρή ματιά πάλι στον Μπέλλο και στην καταγραφή του αρχείου του: αν ο Μπέλλος ήταν Τέκτονας, το πράγμα κάπως έδενε. Ο 7ος φάκελος του αρχείου του περιλαμβάνει και "προσκλήσεις σε συνεδριάσεις της μασονικής στοάς Πυθαγόρας". Δεν μοιάζει πλέον απίθανο ο μεταφραστής της "Ωδής" να είναι ο Μεγάλος Ιεροφάντης των Μισραΐμ και Μέμφις.

Το... επιδόρπιο ενός γραμματοφάγου

Οι φιλολογικοί καυγάδες τον 19ο αιώνα πρέπει να ήταν ένα πολύ ενδιαφέρον θέαμα στο νεοϊδρυθέν κράτος μας, αναδεικνύοντας πως αν και άρτι ιδρυθέν και "ελεύθερο", ταλανιζόταν από ποικίλους διχασμούς. Πεδία αυτών των μαχών ήταν και είναι τα βιβλία της εποχής, η γλώσσα ήταν το επίδικο. Ο Κοραής, ο Οικονόμος εξ Οικονόμων (αυτόν τείνω να τον αντιπαθήσω...), ο Ασώπιος, ο Χρυσοβέργης, ο Βυζάντιος, άνθρωποι με διαφορετικές καταβολές, με πολυποίκιλα βασανισμένες ζωές, σπουδαγμένοι με απίστευτα βάσανα στις ευρωπαϊκές πόλεις, πραγματικοί Οδυσσείς, ξιφομαχούν με τις πένες τους. Από τα τραύματα που επιφέρουν στους αντιπάλους τους τρέχει αίμα, σχεδόν το βλέπεις...

Στο "Επιδόρπιον του Γραμματοφάγου" ο Γ(εώργιος) Χ(ρυσοβέργης) επιτίθεται στον "αυτόβλητο Σουτσοκρούστη" Κωνσταντίνο Ασώπιο. Καλεί μάλιστα τον "άτιμον και κατάπτυστον" Ασώπιο στο επίμετρο του εκατοντασέλιδου λίβελλού του σε "διαγωνισμόν": "εν τινι δωματίω κλεισθέντες αμφότεροι άνευ βιβλίου ή οιουδήποτε λεξικού είτε υπό μάλης είτ' εν θυλακίω, έχοντες δε μόνον χαρτίον και μέλαν να γράψωμεν εντός ωρισμένου χρόνου εν τε τη καθομιλουμένη και τη αρχαία ελληνική γλώσση οιονδήποτε και αν παρακλειθής προτείνη ο τυχόν λόγιος ή ιδιώτης"!

Θα ήταν σίγουρα απολαυστική και ενδιαφέρουσα μια ιστορία των φιλολογικών μαχών, μια βιβλιογραφία των λίβελλων του 19ου και του 20ου αιώνα, μια γενική ιστορία των εμφύλιων πολέμων στα ελληνικά γράμματα και την επιστήμη: θα ήταν αποκαλυπτική μια τέτοια συνθετική δουλειά.

Δελτία τύπου εκδοτικών οίκων

Καθώς περνούν τα χρόνια μου σε αυτή τη δουλειά συνειδητοποιώ κάποια πράγματα για μένα και τους άλλους, για τις βιβλιοθήκες και τους ανθρώπους των βιβλίων (εκδότες, συγγραφείς, μεταφραστές, επιμελητές, βιβλιοπώλες, βιβλιοδέτες, εικονογράφους, συντηρητές, παλαιοβιβλιοπώλες, δημοσιογράφους, συλλέκτες, ποιητές και άλλους). Η πείρα μου είναι νομίζω πλέον πλούσια και ποικίλη. Γιατί το διάλεξα. Δεν έμεινα πολύ σε βιβλιοθήκες-τάφους, εξελίχθηκα, συγκρούστηκα, έχασα και κέρδισα, έφαγα τα μούτρα μου, αλλά επέμεινα κι επιμένω. Ό,τι και να κάνετε όμορφα κι άσχημα, μικρά και μεγάλα, επιφανή και άσημα ανθρωπάκια, η βιβλιοθήκη θα είναι εδώ να συγκεντρώσει τα ίχνη σας. Εσείς θα νομίζετε πως μπαίνοντας σε αυτή θα κερδίζετε την αιωνιότητα, η βιβλιοθήκη όμως δεν αξιολογεί το έργο σας, ποτέ δεν το αξιολόγησε, απλά το συγκεντρώνει, το οργανώνει και το διαθέτει. Αν κάτι νιώθει η βιβλιοθήκη, είναι νομίζω ένα αίσθημα γλυκιάς ευθυμίας, μια παιχνιδιάρικη ειρωνεία με την αγωνία σας να βρείτε την αλήθεια για την αγάπη και το θάνατο. Τι άλλο είναι εξάλλου τα βιβλία, τι άλλο είναι ο πολιτισμός σας, ο πολιτισμός μας, παρά η αγωνία και η θλίψη να ερμηνέψουμε τον έρωτα και να νοηματοδοτήσουμε το ανόητο του τέλους μας;

Καθώς περνούν λοιπόν τα χρόνια μου στις βιβλιοθήκες ολοένα φοβάμαι και περισσότερο πως φτάνουν στο τέλος τους. Η εργασιακή αγορά είναι νεκρή, το πλαίσιο επιπόλαια ασφυκτικό. Πιο εύκολα διορίζονται 10.000 παπάδες ή μπάτσοι σε αυτή τη χώρα, παρά βιβλιοθηκονόμοι στις βιβλιοθήκες της. Οι βιβλιοθήκες μας γερνούν και αργοπεθαίνουν. Εδώ που τα λέμε η απαξίωση, ο "υποσιτισμός" μας χάλασε κι εμάς, μας έκανε νωθρούς, μαζεύτηκαν κάμποσοι αμόρφωτοι και σε αυτό τον κλάδο, γερνούν οι βιβλιοθηκονόμοι στις βιβλιοθήκες.

Καθώς περνούν τα χρόνια μου στις βιβλιοθήκες βρήκα τελικά ποια δουλειά μέσα σε αυτές θα ήθελα να κάνω περισσότερο: την προσέλκυση δωρεών. Υπάρχουν πολλοί "διαθέσιμοι" εκεί έξω. Αγαπάμε τους "διαθέσιμους", γιατί ο συλλέκτης είναι ο λόγος που αυτή η χώρα επιβιώνει, συντηρεί και θυμάται, είναι αυτός που διασώζει τα μικρά και τα μεγάλα σε μια εποχή και σε μια χώρα σαρωτική και ισοπεδωτική. Λατρεύω να πείθω τους βιβλιόφιλους συλλέκτες να κάνουν μια δωρεά, να καταλογογραφώ τα βιβλία τους, λατρεύω τις προσωπικές συλλογές βιβλίων, είναι "φωτογραφίες" μιας εποχής, είναι "ακτινογραφίες" της ζωής των ανθρώπων που τις συγκρότησαν. Μέσα στα βιβλία αυτά θα βρεις αφιερώσεις από φίλους, εραστές, ερωμένες, εχθρούς, θαυμαστές, διάσημους ή επίδοξους διάσημους, θα βρεις μηνύματα, μυστικά, τρυφερότητα, κακίες, ημερολόγια, αποκόμματα, σελιδοδείκτες, σημειώσεις, προσδοκίες, λουλούδια,φωτογραφίες, καρτ ποστάλ. Θα αποκαλυφθούν διάφανα οι εμμονές και τα πάθη των ανθρώπων που τα διάβασαν ή δεν τα διάβασαν, θα ανακαλύψεις συνδέσεις, θα εξηγήσεις επιλογές. Αν θες να τα δεις, αν κρατήσεις τα στοιχεία, αν τα προστατέψεις, αν σε ενδιαφέρουν, αν η συλλογή μείνει "συλλογή".

Πριν ένα χρόνο μεσολάβησα ώστε μια δημοτική βιβλιοθήκη να αποκτήσει μερικές εκατοντάδες λογοτεχνικά και δοκιμιακά έργα κυρίως της "χρυσής δεκαετίας" του '90 από την ιδιωτική συλλογή μιας φίλης μου - ανθρώπου του βιβλίου. Και είναι λίγο σαν να την κοιτάζω από την κλειδαρότρυπα. Ποια βιβλία διάβασε και λάτρεψε, ποια άλλα μείναν τελείως αδιάβαστα. Βρήκα σελιδοδείκτες παλιούς μέσα σε αυτά (εννοείται τους κράτησα), αλλά και δεκάδες δελτία τύπου. Κι ήταν για μένα ωραία έκπληξη αυτή. Τα κράτησα κι αυτά. Τα δελτία τύπου των εκδοτικών οίκων είναι μια παράλληλη ιστορία του βιβλίου που χάνεται και θέλω κάπως να τη διασώσω. Η δημοτική βιβλιοθήκη δεν θα ενδιαφέρεται βέβαια γι' αυτά.  Θα ήθελα να υπάρχει μια βιβλιοθήκη που θα τα αγαπάει όλα αυτά, θα μπορούσε να είναι η Εθνική, θα ήθελα να δουλεύω για τέτοια πράγματα στην Εθνική Βιβλιοθήκη. Για σελιδοδείκτες, θεατρικά προγράμματα, καταλόγους εικαστικών εκθέσεων, εφήμερα, κόμικ, φανζήν, δελτία τύπου εκδοτικών οίκων, ιδιωτικές συλλογές. Γιατί γαμώτο όλα αυτά είναι μια πολύ όμορφη ιστορία όσων παλεύουμε να κάνουμε όλα αυτά τα χρόνια σε πείσμα,... σε πείσμα...

Τελοσπάντων...

Μια Οδός Φέξη σε αυτή την πόλη

Αυτή η πόλη δεν αγαπά την εκδοτική ιστορία της, εδώ που τα λέμε ούτε η χώρα μας αγάπησε ποτέ θεσμικά το βιβλίο. Ας πούμε στα οδωνυμικά της δεν έχει επιφυλάξει μερικά δρομάκια για τους εκδότες που σημάδεψαν την ελληνική παραγωγή του βιβλίου, την ίδια στιγμή που οι εθνοσωτήριοι πολιτικοί άνδρες τιμώνται οδικώς με σπουδή.

Αν δεν ήμασταν λοιπόν εμείς αυτοί που είμαστε θα είχαμε σε αυτή την πόλη μια μεγάλη οδό Φέξη προς τιμήν του πιο σημαντικού ίσως εκδοτικού οίκου του 20ου αιώνα, με τρεις γενιές εκδοτών, από το 1890 ως τη δεκαετία του 1970.

Οι μεταπολεμικές κουβερτούρες του οίκου ήταν εντυπωσιακές και πολύχρωμες, τα εξώφυλλα αντίθετα, συνήθως "σοβαρά" και λευκά. Μια ιδιαίτερη ωστόσο σειρά που συνομιλεί γραφιστικά με την αισθητική της εποχής είναι των αρχών του '60, του εγγονού Γεωργίου Φ. Φέξη, με τη χαρακτηριστική "ετικέτα" για τον τίτλο που θυμίζει μαθητικό τετράδιο.

Φραουλίτσες και σπουργιτάκια

Φραουλίτσες, βατόμουρα, λωτούς, ξινόμηλα κι αντίστοιχα χελιδόνια, περιστέρια, σπουργιτάκια, κύκνους δύσκολα κανείς θα τα συνέδεε με βιβλία και παραμύθια. Αλλά αυτή είναι η κωδικοποίηση της παιδικής λογοτεχνίας από τους 2 μεγαλύτερους εκδοτικούς οίκους της χώρας. Στην εμπορική λογική των δύο μεγάλων κάθε ηλικία εγκλωβίζεται σε συγκεκριμένο επίπεδο ανάγνωσης και βέβαια στο κατάλληλο "προϊόν" που εξυπηρετεί τις αντίστοιχες ανάγκες.

Οι δυο μεγάλοι δεν είναι βέβαια οι μόνοι που εγκλωβίζουν τα παιδιά σε συγκεκριμένα κανάλια ανάγνωσης, αφού λίγο πολύ σε πολλά βιβλία εκδοτικών οίκων θα δεις να σημειώνεται το εύρος των ηλικιών στο οποίο απευθύνεται ένα βιβλίο: πχ 6-9 ετών, 9-12 ετών, από 10 ετών κ.α. Συχνά τα τελευταία χρόνια θα συναντήσεις βιβλία μέχρι και για ηλικίες 2+ ! Το ίδιο εφαρμόζουν και τα μεγάλα μονοπωλιακά βιβλιοπωλεία, όπως η Πολιτεία στον online κατάλογό της ή ο Ιανός στα ράφια του.

Εν τέλει το ίδιο το αναγνωστικό κοινό έχει συνηθίσει σε αυτή την κατηγοριοποίηση, την επιζητούν εναγωνίως οι ενήλικες όταν αναζητούν βιβλία για παιδιά, δεν ρισκάρουν ένα βιβλίο για μεγαλύτερα παιδιά ή ενηλίκους, θα ακούσεις συχνά να ζητούν από τους βιβλιοπώλες "ένα βιβλίο για ένα κοριτσάκι 7,5 ετών, "ή ένα αγοράκι 11 χρόνων". Ακόμη και οι εκπαιδευτικοί σε αυτές τις αυτοσχέδιες συλλογές βιβλίων που συγκροτούν εθελοντικά στις σχολικές αίθουσες και τις ονομάζουν στρεβλά "σχολικές βιβλιοθήκες", συνηθίζουν την ταξινόμηση του βιβλιακού υλικού με ταξιθετικά συστήματα βασισμένα στις ηλικίες ή τις σχολικές τάξεις.

Μια εμπορική πρακτική οδηγεί έτσι σε έναν ακρωτηριασμό την αναγνωστική εξερεύνηση ακόμη και στις βιβλιοθήκες και τα σχολεία. Όταν με το πέρασμα της εφηβείας το καναλάρισμα δεν βρίσκει εμπορική σηματοδότηση, ο νέος αναγνώστης αφήνεται μόνος του, άπειρος και ακαθοδήγητος στον ωκεανό των βιβλίων.

Ένας βιβλιοθηκονομικός εμφύλιος του 1880...

Το μακρινό 1880 ο Εμμανουήλ Ροΐδης έγραψε λοιπόν ένα βιβλίο διαχρονικό, το οποίο πολύ μισούμε να αγαπάμε εμείς οι βιβλιοθηκάριοι του τόπου ετούτου: "Η Εθνική Βιβλιοθήκη εν έτει 1880" είναι μια αποτύπωση των κακοδαιμονιών της μεγαλύτερης βιβλιοθήκης της χώρας μας που για δεκαετίες, εκατονταετία και βάλε δηλαδή, έμειναν απαράλλαχτες και κραταιές. Το βιβλιάριο αυτό, όπως και σχεδόν ό,τι άλλο έγραψε ο Ροΐδης, προκάλεσε ισχυρούς κραδασμούς και αντιδράσεις. Την επόμενη χρονιά (το 1881) ανέλαβε να απαντήσει στις επικρίσεις του Ροΐδη ο προκάτοχος και ... διάδοχός του σε αυτή τη θέση, ο Χαρίλαος Μελετόπουλος. 

Στην "Αλήθεια περί της Εθνικής Βιβλιοθήκης" ο Μελετόπουλος "κεντάει την αποδόμηση του Ροΐδη: "Υπάρχουσιν εν πάση κοινωνία και μάλιστα εν κοινωνία αρτιπαγεί άνθρωποι ζώντες διά του σκανδάλου και διά του σκανδάλου δυνάμενοι μόνον να ζήσωσιν... είναι ικανοί να ψέξωσι το άσμα της αηδόνος, να εύρωσιν ότι ο ήλιος της Ελλάδος δεν είναι αρκούντως λαμπρός, και εις αυτόν δε τον Παρθενώνα δύνανται να ανακαλύψωσιν ατελείας... Ανθρώπων τοιούτων, ως φαίνεται, εζήλωσεν την οικτρά δόξαν εν τη νεωτέρα Ελλάδι ο εν τη Εθνική Βιβλιοθήκη ημέτερος προκάτοχος. Μη δυνάμενος να οικοδομήση τι επεχείρησε να καταστρέψη..."

"Μη ευκαιρών ο κ. Ροΐδης ν' απαντήση" στις κατηγορίες και τους χαρακτηρισμούς του Μελετόπουλου (αναιδής, βάτραχος, ασυνείδητος, όφις, μιαρός, κόραξ, άνανδρος, ψιττακός, δολοφόνος) ανέθεσε λέει 6 μήνες μετά αυτή τη δουλειά στον Μιχαήλ Καρατζά, πρώην κλητήρα της Εθνικής Βιβλιοθήκης. Η "Σύντομος απάντησις εις την Αλήθειαν περί της Εθνικής Βιβλιοθήκης" εκδίδεται το 1881, όμως ο Ντελόπουλος καταγράφει στα "φιλολογικά ψευδώνυμα" το όνομα "Μιχαήλ Καρατζάς" στα ψευδώνυμα του Ροΐδη... Ο Ροΐδης δηλαδή απαντά μέσω του Καρατζά στον κατήγορό του...

Σε αυτούς λοιπόν, το Ροΐδη και τον "Καρατζά" απαντά στο κλείσιμο του 1881 ο Δημήτριος Τζανετάκης, πρώην υπάλληλος της Εθνικής Βιβλιοθήκης, "όχι χάριν του Κ. Μελετόπουλου, αλλά χάριν της αληθείας" γι' αυτό και τιτλοφορεί το βιβλιάριό του "Απάντησις προς την σύντομον απάντησιν του Καρατζά-Ροΐδου".

[ Ο Μελετόπουλος θα μείνει έφορος της Εθνικής Βιβλιοθήκης τα έτη 1880-1882, οπότε θα τον διαδεχθεί ο Ροΐδης μέχρι το 1885, που θα τον διαδεχθεί ο Μελετόπουλος μέχρι το 1886, που θα τον διαδεχθεί ο Ροΐδης μέχρι το 1890. Ο Μελετόπουλος δεν ανέλαβε ξανά, ενώ ο Ροΐδης συνέχισε με διακοπές να είναι έφορος μέχρι το 1902]

Η θρησκεία σχολιάζει τον κόσμο

Ποιος άλλος θα μπορούσε να έχει συγκεκριμένη οπτική στην ερμηνεία ή το σχολιασμό κάθε τι επιστητού, αν όχι ένας από τους πιο ισχυρούς θεσμούς του (δυτικού) κόσμου, η θρησκεία; Από τον αποκρυφισμό και την αποικιοκρατία, ως τη σεξουαλικότητα και τον αθλητισμό η εκκλησία παρεμβαίνει, νουθετεί, καταδικάζει, επεμβαίνει διά του λόγου και των εκδόσεών της.

Στους ηλεκτρονικούς καταλόγους των βιβλιοθηκών θα δείτε συχνά στην αναζήτηση ανά θέμα να προκύπτουν αποτελέσματα που εμφανίζουν δίπλα από το κύριο θέμα ενός βιβλίου την επισήμανση "θρησκευτικές απόψεις". Πρόκειται για τον τρόπο που επέλεξαν κάποια στιγμή οι βιβλιοθηκονόμοι να αποδίδουν την τάση της θρησκείας να σχολιάζει από τη δική της συστημική θέση σχεδόν κάθε τι επιστητό, από την ιατρική και τη ψυχολογία, ως τον κομμουνισμό και το γάμο. Όλο αυτό βέβαια δυστυχώς δεν έχει αποτυπωθεί στην επάρκειά του στους καταλόγους των ελληνικών βιβλιοθηκών (λόγω άγνοιας ή θρησκευτικής υποκειμενικότητας πολλών βιβλιοθηκονόμων), γι' αυτό θα ήταν πολύ ενδιαφέρουσα κάποια στιγμή μια βιβλιογραφική προσέγγιση του φαινομένου, αφού μια τέτοια μελέτη θα τεκμηρίωνε το βαθύ αποτύπωμα της Ελλαδικής εκκλησίας (σε συνεργασία και συνάφεια) με τις αντιδραστικές συντηρητικές πολιτικές δυνάμεις, στην πάλη των ιδεών και στην εκδοτική παραγωγή της χώρας μας.

Για τη σίγουρα όχι πλήρη έκταση της θρησκευτικής παρέμβασης στις ιδέες είναι ενδεικτικό ότι ο Συνεργατικός κατάλογος των ελληνικών ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών, σαφώς μικρότερος μεν από τον προκάτοχό του "Συλλογικό Κατάλογο", καταγράφει 415 περιπτώσεις θεματικών επικεφαλίδων με θεματική υποδιαίρεση τις "θρησκευτικές απόψεις", ενώ αναφορές καταγράφει και ο κατάλογος της Εθνικής Βιβλιοθήκης, με θλιβερό τρόπο...

Tα σκονάκια της "εφηρμοσμένης οικονομικής"

50 χρόνια μετά, ίσως παραπάνω, τα σκονάκια της "εφηρμοσμένης οικονομικής" του Καμπέλη είναι ακόμη εκεί. Ο συντάκτης τους δεν ξέρουμε αν πέρασε το μάθημα, όμως με το εγχειρίδιο δεν ασχολήθηκε ξανά, ούτε για να αφαιρέσει τις μικρές αποδείξεις της παρανομίας του. Το αντίτυπο πουλήθηκε κάποια στιγμή σε ένα παλαιοβιβλιοπωλείο, δεν αγοράστηκε όμως από κανέναν. Το παλαιοβιβλιοπωλείο έκλεισε και το υλικό του δωρήθηκε σε μία βιβλιοθήκη. Τα σκονάκια θα είναι πάντα στη θέση τους, στα ράφια της βιβλιοθήκης, δίπλα σε άλλα εγχειρίδια οικονομικής "προς χρήσιν των σπουδαστών". Πώς να τα χωρίσει κανείς από τα τυπωμένα αδερφάκια τους 50 χρόνια μετά (ίσως παραπάνω);

Οι... κακοί άνθρωποι των τυπογραφείων

 

Το 1977 ο Νικόλαος Γ. Κούτρας-Λασπιώτης εξέδωσε με δικά του έξοδα στην Αθήνα τη φιλοσοφική του πραγματεία με τίτλο "Ό,τι αγνοεί ο άνθρωπος" (Alle ubersezugsrehte vorbehalten). Στη σελίδα τίτλου φρόντισε να υπάρχει ένα μικρό δακτυλογραφημένο σημείωμα που... στάζει φαρμάκι και αμφισβήτηση για το ρόλο των τυπογράφων έναντι των προθέσεων των συγγραφέων: 

"Προσέχετε μόνον το περιεχόμενον, διότι παν σφάλμα οφείλεται εις εσκεμμένην ενέργειαν κακών ανθρώπων, εν τω τυπογραφείω"

Η μις Νέλλα του 1888

Η "μις Νέλλα" τυπώθηκε το 1888. 130 χρόνια μετά ήρθε σε μια μεγάλη βιβλιοθήκη της Αθήνας. Μέσα σε αυτά τα χρόνια φαίνεται να άλλαξε πολλά χέρια, να στάθηκε σε διαφορετικά ράφια, δίπλα σε διάφορα και διαφορετικά βιβλία. Οι σελίδες της έχουν σημάδια, όχι μόνο του καιρού, αλλά και της φροντίδας των ανθρώπων να μην διαλυθεί στα φύλλα που τη συνθέτουν. Έχει και μηνύματά τους, ευχές, ποιηματάκια, αφιερώσεις: στη μέσα πλευρά του οπισθόφυλλου είναι γραμμένο με μολύβι με εξαιρετική ανορθογραφία: "να έχης έγνια του Γαλάνι και να πάρης 18 δρ. το σάβατον το προί με τον Ιωάννην Φούκαν να πάρης 2 τραγιά από τον Γιώργον Θουρκά". Στη μέσα πλευρά του εμπροσθόφυλλου ο Ν. Κ. Παπαϊωαννίδης από την Πάτρα γράφει ένα παράξενο στιχάκι-αφιέρωση το 1891: "Γιάννα μου σε αγαπώ, άνοιξε, κλαίω σαν μωρό". Το 1892 ( ; ) κάποιος [δυσανάγνωστο επώνυμο] στα Σχορέτσανα Άρτης (σήμερα Καταρράκτης...) αφιερώνει το βιβλίο με το εξής μήνυμα "ως σημείον αιωνίας και παντοτινής φιλίας τούνομά μου εγχαράττω". "Ο Νομάρχης Άρτης [δυσανάγνωστο] ότι συνεπεία της προθεσμίας της ε.ε. ημέρας και ώρας ενάτης" : κείμενο γραμμένο στην έξω πλευρά του οπισθόφυλλου - χρονολογούμενο μάλλον το 1894.

Το ίδιο το βιβλίο είναι δύο έργα σε ένα τεκμήριο. Η μετάφραση της "Μις Νέλλα", ενός γαλλικού διηγήματος χωρίς αναφορά συγγραφέα, είναι της δεσποινίδος Ελένης Κ. Δερέκα. Στον πρόλογο η συγγραφέας ομολογεί πως την παρότρυναν οι φίλοι της να τυπώσει τη μεταφραστική της αυτή δοκιμή. Το πρωτότυπο είχε δημοσιευθεί στο περιoδικό "Revue des deux mondes". Στο γαλλικό πρωτότυπο εντοπίζεται τελικά και ο συγγραφέας: Pavie, Theodore Marie (1811-1896). Το δεύτερο μέρος του βιβλίου περιλαμβάνει ποιήματα της δεσποινίδος Δερέκα.

Η Ελένη Κ. Δερέκα υπήρξε μια από τις πρώτες ποιήτριες του νεοελληνικού κράτους.

Το Λεξικό του Σπάρταλη το 1911

Οι βιβλιοθηκάριοι είμαστε μερικές φορές ντεντέκτιβ. Είτε στην καταλογογράφηση, την ένταξη και περιγραφή ενός έργου στον κατάλογο της βιβλιοθήκης, είτε στην εξυπηρέτηση ενός πληροφοριακού αιτήματος, σκάβουμε, διερευνούμε, αποκλείουμε, συσχετίζουμε απίθανα πράγματα και στοιχεία, αξιοποιώντας κάθε διαθέσιμη βοήθεια. Αν θέλουμε...

Το γαλλοελληνικό λεξικό του Καρόλου Σπάρταλη τυπώθηκε πρώτη φορά στην Αθήνα από την Ελληνική Εκδοτική Εταιρεία. Τα λεξικά είναι αγαπημένο είδος βιβλίου: είναι θερμόμετρο των πνευματικών τάσεων μιας εποχής, δείχνουν τις πολιτιστικές, επιστημονικές, πολιτικές και οικονομικές διαδρομές από γλώσσα σε γλώσσα, από χώρα σε χώρα, από εποχή σε εποχή. Το πρόβλημα με το συγκεκριμένο λεξικό, όπως και με τα περισσότερα, είναι ότι ως κατεξοχήν χρηστικό βιβλίο δεν τυγχάνει της ιδιαίτερης φροντίδας του εκδότη, σπάνια δηλώνει τις ανατυπώσεις ή τα έτη έκδοσης, επανέκδοσης και ανατύπωσης. Πράγμα που για τους σχολαστικούς της οργάνωσης βιβλιοθηκάριους είναι μια κάποια πηγή... άγχους κι εκνευρισμού.

Ξεκινάς μια πορεία λοιπόν για να βρεις πότε εκδόθηκε τελικά αυτό το μικρό λεξικάκι των περίπου 450 σελίδων, το οποίο πουθενά δεν δηλώνει χρονολογία. Σε μένα είχε φτάσει το 2018 μέσω μιας δωρεάς. Ο δωρητής ήταν επιμελής βιβλιόφιλος, πάντα έγραφε το ονοματεπώνυμό του στα βιβλία του, τον χρόνο απόκτησης και καμιά φορά στις τελευταίες σελίδες του βιβλίου κολλούσε ένα μικρό χαρτάκι, στο οποίο διατύπωνε πυκνά την άποψή του για το βιβλίο. Ο δωρητής γράφει λοιπόν πως το αγόρασε το 1912. Άρα αποκλείουμε πως έχει εκδοθεί μετά από αυτή τη χρονιά. Αναζητώ στοιχεία για το συγγραφέα Κάρολο Σπάρταλη ή Σπαρτάλη. Δεν βρίσκω τίποτα διαφωτιστικό, ούτε στο internet, ούτε σε εγκυκλοπαίδειες. Αναρωτιέμαι αν είναι Έλληνας, οπότε αναζητώ τον Charles Spartali. Βρίσκω περισσότερες αναφορές (κάποιες σε τουρκικές βιβλιοθήκες), ουσιαστικά όμως πάλι δεν υπάρχει αποτέλεσμα. Υπάρχει μία ελληνικής καταγωγής διάσημη βρετανίδα ζωγράφος με το ίδιο επώνυμο, η Marie Euphrosyne Spartali (1844-1927) - χάθηκα εκούσια για λίγο διαβάζοντας τη βιογραφία της. Τελειώνω εδώ: οι Σπαρτάληδες ήταν Έλληνες, αλλά ως εκεί. 

Πάμε τώρα να δούμε τον εκδότη: το 1909, το 1910 και το 1911 η "Ελληνική Εκδοτική Εταιρεία" εκδίδει βιβλία, κάποια από αυτά τα ήξερα. Με μια αναζήτηση σε καταλόγους βιβλιοθηκών εντοπίζω το χρονικό εύρος της παραγωγής της, βρίσκω το λεξικό, το έχουν κι άλλοι, αχρονολόγητο όμως. Στη βιβλιοθήκη που εργαζόμουν είχαμε κι άλλες εκδόσεις τους, τις εντοπίζω και τις πιάνω στα χέρια μου. Προτιμώ την "Ιστορία της Φραγκοκρατίας εν Ελλάδι" γιατί τυπώθηκε σε τεύχη (1909-1910) και δεν την είχαμε δέσει (ο βιβλιοδέτης συνήθως αφαιρεί τα εξώφυλλα κι εμείς χάνουμε τις πληροφορίες που αυτά περιέχουν). Στο πρώτο τεύχος διαβάζω ποιοι έφτιαξαν και διαχειρίζονται την ανώνυμη μετοχική εταιρεία: στο ΔΣ της είναι διευθυντές τραπεζών (Νικολαΐδης, Ηλιόπουλος), οικονομικοί παράγοντες (Ζαΐμης), καθηγητές πανεπιστημίου (Λάμπρος, Στρέιτ) και ο Δημήτριος Καμπούρογλου (έφορος τότε της Εθνικής Βιβλιοθήκης). Πίσω από όλους αυτούς, γενικός διευθυντής και σύμβουλος, είναι ο γνωστός εκδότης Κάρολος Μπεκ. Στο τελευταίο τεύχος βρίσκω αναφορά σε άλλες εκδόσεις της ΕΕΕ. Το λεξικό του Σπαρτάλη λείπει. Άρα δεν τυπώθηκε το 1909 ή το 1910. Καταλήγουμε: το λεξικό του Σπαρτάλη εκδόθηκε το πιθανότερο το 1911.

*Ελευθερουδάκης, Κολλάρος, Τζάκας-Δελαγραμμάτικας και Σιδέρης δημιούργησαν μια νέα "Ελληνική Εκδοτική Εταιρία" το 1937, προκειμένου να αντιμετωπίσουν τις συνέπειες του κραχ του '29 και τους "περιορισμούς" του μεταξικού καθεστώτος.

** Το γαλλοελληνικό λεξικό του Σπάρταλη ανατυπώθηκε από τους εκδότες Ελευθερουδάκη, Σαλίβερο και Αστέρα.

E bibliotheca Woogiana

Είναι μια δίτομη "Scriptorum ecclesiasticorum Historia Literaria" (ένα βιογραφικό λεξικό εκκλησιαστικής ιστορίας), γραμμένη από τον Guilielmo Cave και ανατυπωμένη το 1740-1743 στην Οξφόρδη "apud Josephum Pote bibliopolam Etonensem". Θα μπορούσε να είναι ένα βιβλίο στο οποίο θα παρέπεμπε κάποιο διήγημα του Borges, αναφέροντας την παράδοξη ιστορία του χαμένου έργου κάποιου πρώιμου εκκλησιαστικού συγγραφέα.

Στη μαρμαρόκολλα που στολίζει την μέσα πλευρά του δερμάτινου εξωφύλλου υπάρχει ένας τρομακτικός χάρος καθισμένος σε μαρμάρινη σαρκοφάγο κάποιου νεκροταφείου κρατώντας μια ζυγαριά στο ένα του χέρι κι ένα δρεπάνι στο άλλο, ή για να το πω ορθότερα ένα ex libris χαρακτικό με την παραπάνω σκηνή και την επιγραφή "E bibliotheca Woogiana". Η Bibliotheca Woogiana ήταν η ιδιωτική βιβλιοθήκη ενός Ευαγγελικού ιερέα των τελών του 17ου και των αρχών του 18ου αιώνα, του Karl Christian Moritz Woog (1684-1760). Το 1755 πωλήθηκε στη Δρέσδη, τα βιβλία του Woog σκόρπισαν στον κόσμο, δυο από αυτά τα κράτησα στα χέρια μου πριν λίγα χρόνια.

Το έργο είναι γραμμένο στα λατινικά. Η τελευταία σελίδα του δεύτερου τόμου είναι όμως γραμμένη στα αγγλικά, αφού είναι μια διαφήμιση της Πρωτομαγιάς του 1743 ή για να το πούμε καλύτερα μια έκκληση για χρηματοδότηση δύο νέων εκδόσεων κι ένα σημείωμα για τον βιβλιοδέτη αυτού του δεύτερου τόμου. Οι διαφημίσεις αυτές, ή αγγελίες, ήταν συνηθισμένη πρακτική του 18ου αιώνα στα βρετανικά τυπογραφικά ήθη.

Μια βιβλιοδεσία των αρχών του 19ου αιώνα

Τα "Στοιχεία της Λογικής, Μεταφυσικής και Ηθικής" του "Φραγγίσκου Σοαυίου" (Soave, Francesco,1743-1806) μεταφράστηκαν στα ελληνικά από τον ιεροδιάκονο Γρηγόριο Κωνσταντά το Μηλιώτη, και τυπώθηκαν στη Βενετία το 1802 από το Τυπογραφείο του Νικολάου του Γλυκύ του εξ Ιωαννίνων...

Το αντίτυπο που καταλογογράφησα στις αρχές του 2020 στη βιβλιοθήκη της Ακαδημίας Αθηνών άνηκε στη συλλογή ενός διάσημου φιλολόγου των τελών του 19ου, του Κωνσταντίνου Κόντου, και βρίθει (όπως σχεδόν όλα τα βιβλία της βιβλιοθήκης του) από σχόλια, παρατηρήσεις και παραπομπές σημειωμένα με μολύβι στο περιθώριο.

Στάθηκα όμως τότε στη δερματόδετη βιβλιοδεσία και κυρίως στη ράχη του αντιτύπου: ένα πουλί ακουμπά σε μια κρήνη κρατώντας ένα κλαδί στο ράμφος του. Καθώς κοιτούσα την εικόνα της ράχης πρόσεξα και τον τίτλο που έχει σφραγιστεί: "στοιχεία της φιλοσοφίας". Καθώς τα στοιχεία ("γραμματοσειρά") είναι ίδια με τα στοιχεία που χρησιμοποιούνται στο τυπωμένο κείμενο των σελίδων, είναι εύκολο να συμπεράνει κανείς πως και η βιβλιοδεσία είναι του Τυπογραφείου των Γλυκήδων...

Σε μία από τις πρώτες σελίδες υπάρχει χειρόγραφο κείμενο με αναφορά στην εμφάνιση σέλαος στον ουρανό τον Φεβρουάριο του 1872, γραμμένο από κάποιον (μοναχό ίσως) Ζαφείριο...

Τα marginalia του Κωνσταντίνου Κόντου

Ο Κωνσταντίνος Κόντος (1834-1909) ήταν ένας από τους σημαντικότερους ελληνιστές φιλολόγους του 19ου αιώνα, με διεθνείς διασυνδέσεις και με πανευρωπαϊκή αποδοχή. Μετριοπαθής στο γλωσσικό ζήτημα που δίχασε τον ελληνικό φιλολογικό, λογοτεχνικό και πολιτικό κόσμο, αλλά με ισχυρές κόντρες με πολλούς στην εποχή του για γλωσσικά πράγματα. Πληροφορίες αναφέρουν πως ήταν δύσκολος άνθρωπος, στρυφνός και σχολαστικός, στοιχείο που μπορεί κανείς να υποψιαστεί προσεγγίζοντας επιμελώς τη συλλογή των βιβλίων του στην Ακαδημία Αθηνών.  Για τους βιβλιοθηκαρίους που καταλογογραφούν ή οργανώνουν βιβλιοθήκες τέτοια συμπεράσματα είναι σχεδόν προφανή, όταν τη δουλειά τους τη χαρακτηρίζει η έγνοια για το ίδιο το αντικείμενο της δουλειάς και όχι η διαχειριστική επιπολαιότητα: οι άνθρωποι είναι (και) τα βιβλία που διαβάζουν ή δεν διαβάζουν, η φροντίδα τους γι' αυτά, οι σημειώσεις που κάνουν, ο γραφικός τους χαρακτήρας, οι σφραγίδες που τους βάζουν κι όλα αυτά τα λοιπά της ανάγνωσης και κατοχής των βιβλίων. Άκοπα βιβλία με αφιερώσεις είναι βιβλία που προφανώς δωρήθηκαν, αλλά ο αποδέκτης τους ουδόλως ενδιαφέρθηκε να τα δει έστω - καταλαβαίνεις εύκολα ποια γνώμη είχε για τον δωρητή...

Ο Κόντος είναι μοναδική περίπτωση από όσους κατόχους βιβλιοθηκών έχουν περάσει από τα χέρια μου. Όχι μόνο για τον πλούτο του υλικού και την πλήρη φιλολογική αποτύπωση του 19ου αιώνα στην Ελλάδα και διεθνώς μέσα από τα βιβλία της της συλλογής του, ούτε μόνο για το πλήθος των ιδιόχειρων αφιερώσεων που συναντά κανείς στα βιβλία της συλλογής του από κάθε σημαντική προσωπικότητα του 19ου αιώνα. Αλλά για τη σχέση του με αυτά. Βιβλιόδεσε πολλά από τα βιβλία του με πρωτότυπο τρόπο: κάθε τυπωμένη σελίδα συνοδεύεται από μία κενή (λευκή ή γαλάζια), προκειμένου να σημειώνει σε αυτές τις γλωσσικές του παρατηρήσεις. Όποτε δεν το έχει κάνει αυτό, στις τυπωμένες σελίδες μυρμηγκιάζουν πυκνά σχόλια γραμμένα με μολύβι. Συχνά όμως τα περιθώρια των τυπωμένων σελίδων δεν του φτάνουν, ούτε οι κενές που ο βιβλιοδέτης πρόσθεσε. Από κάποια βιβλία της συλλογής του ξεχειλίζουν 120-150 χρόνια μετά πυκνογραμμένα χαρτιά με μικρά και πυκνά γραμματάκια, σαν μυρμήγκια που μαζεύονται γύρω από πεθαμένο ζουζούνι, σύμβολα και αριθμοί παντού, παραπομπές και κλίσεις, ερμηνείες, διορθώσεις, συμπληρώσεις, αφορισμοί.

Όπως για παράδειγμα σε αυτή τη Γραμματική της Ελληνικής Γλώσσης του 1857 γραμμένης από τον Γ. Γεννάδιο. Οι κενές σελίδες είναι γαλάζιες. Θυμίζουν το χαρτί που μπορεί κανείς να βρει σε (ελληνικές) εκδόσεις που έγιναν τον 19ο αιώνα στη Ρωσία.