Κυριακή, 24 Οκτωβρίου 2021

Η θρησκεία σχολιάζει τον κόσμο


Ποιος άλλος θα μπορούσε να έχει συγκεκριμένη οπτική στην ερμηνεία ή το σχολιασμό κάθε τι επιστητού, αν όχι ένας από τους πιο ισχυρούς θεσμούς του (δυτικού) κόσμου, η θρησκεία; Από τον αποκρυφισμό και την αποικιοκρατία, ως τη σεξουαλικότητα και τον αθλητισμό η εκκλησία παρεμβαίνει, νουθετεί, καταδικάζει, επεμβαίνει διά του λόγου και των εκδόσεών της.


Στους ηλεκτρονικούς καταλόγους των βιβλιοθηκών θα δείτε συχνά στην αναζήτηση ανά θέμα να προκύπτουν αποτελέσματα που εμφανίζουν δίπλα από το κύριο θέμα ενός βιβλίου την επισήμανση "θρησκευτικές απόψεις". Πρόκειται για τον τρόπο που επέλεξαν κάποια στιγμή οι βιβλιοθηκονόμοι να αποδίδουν την τάση της θρησκείας να σχολιάζει από τη δική της συστημική θέση σχεδόν κάθε τι επιστητό, από την ιατρική και τη ψυχολογία, ως τον κομμουνισμό και το γάμο. Όλο αυτό βέβαια δυστυχώς δεν έχει αποτυπωθεί στην επάρκειά του στους καταλόγους των ελληνικών βιβλιοθηκών (λόγω άγνοιας ή θρησκευτικής υποκειμενικότητας πολλών βιβλιοθηκονόμων), γι' αυτό θα ήταν πολύ ενδιαφέρουσα κάποια στιγμή μια βιβλιογραφική προσέγγιση του φαινομένου, αφού μια τέτοια μελέτη θα τεκμηρίωνε το βαθύ αποτύπωμα της Ελλαδικής εκκλησίας (σε συνεργασία και συνάφεια) με τις αντιδραστικές συντηρητικές πολιτικές δυνάμεις, στην πάλη των ιδεών και στην εκδοτική παραγωγή της χώρας μας.


Για τη σίγουρα όχι πλήρη έκταση της θρησκευτικής παρέμβασης στις ιδέες είναι ενδεικτικό ότι ο Συνεργατικός κατάλογος των ελληνικών ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών, σαφώς μικρότερος μεν από τον προκάτοχό του "Συλλογικό Κατάλογο", καταγράφει 415 περιπτώσεις θεματικών επικεφαλίδων με θεματική υποδιαίρεση τις "θρησκευτικές απόψεις", ενώ αναφορές καταγράφει και ο κατάλογος της Εθνικής Βιβλιοθήκης, με θλιβερό τρόπο...


Πέμπτη, 21 Οκτωβρίου 2021

Tα σκονάκια της "εφηρμοσμένης οικονομικής"


50 χρόνια μετά, ίσως παραπάνω, τα σκονάκια της "εφηρμοσμένης οικονομικής" του Καμπέλη είναι ακόμη εκεί. Ο συντάκτης τους δεν ξέρουμε αν πέρασε το μάθημα, όμως με το εγχειρίδιο δεν ασχολήθηκε ξανά, ούτε για να αφαιρέσει τις μικρές αποδείξεις της παρανομίας του. Το αντίτυπο πουλήθηκε κάποια στιγμή σε ένα παλαιοβιβλιοπωλείο, δεν αγοράστηκε όμως από κανέναν. Το παλαιοβιβλιοπωλείο έκλεισε και το υλικό του δωρήθηκε σε μία βιβλιοθήκη. Τα σκονάκια θα είναι πάντα στη θέση τους, στα ράφια της βιβλιοθήκης, δίπλα σε άλλα εγχειρίδια οικονομικής "προς χρήσιν των σπουδαστών". Πώς να τα χωρίσει κανείς από τα τυπωμένα αδερφάκια τους 50 χρόνια μετά (ίσως παραπάνω);

Τρίτη, 19 Οκτωβρίου 2021

Οι... κακοί άνθρωποι των τυπογραφείων

 


Το 1977 ο Νικόλαος Γ. Κούτρας-Λασπιώτης εξέδωσε με δικά του έξοδα στην Αθήνα τη φιλοσοφική του πραγματεία με τίτλο "Ό,τι αγνοεί ο άνθρωπος" (Alle ubersezugsrehte vorbehalten). Στη σελίδα τίτλου φρόντισε να υπάρχει ένα μικρό δακτυλογραφημένο σημείωμα που... στάζει φαρμάκι και αμφισβήτηση για το ρόλο των τυπογράφων έναντι των προθέσεων των συγγραφέων: 

"Προσέχετε μόνον το περιεχόμενον, διότι παν σφάλμα οφείλεται εις εσκεμμένην ενέργειαν κακών ανθρώπων, εν τω τυπογραφείω"

Σάββατο, 16 Οκτωβρίου 2021

Η μις Νέλλα του 1888


Η "μις Νέλλα" τυπώθηκε το 1888. 130 χρόνια μετά ήρθε σε μια μεγάλη βιβλιοθήκη της Αθήνας. Μέσα σε αυτά τα χρόνια φαίνεται να άλλαξε πολλά χέρια, να στάθηκε σε διαφορετικά ράφια, δίπλα σε διάφορα και διαφορετικά βιβλία. Οι σελίδες της έχουν σημάδια, όχι μόνο του καιρού, αλλά και της φροντίδας των ανθρώπων να μην διαλυθεί στα φύλλα που τη συνθέτουν. Έχει και μηνύματά τους, ευχές, ποιηματάκια, αφιερώσεις: στη μέσα πλευρά του οπισθόφυλλου είναι γραμμένο με μολύβι με εξαιρετική ανορθογραφία: "να έχης έγνια του Γαλάνι και να πάρης 18 δρ. το σάβατον το προί με τον Ιωάννην Φούκαν να πάρης 2 τραγιά από τον Γιώργον Θουρκά". Στη μέσα πλευρά του εμπροσθόφυλλου ο Ν. Κ. Παπαϊωαννίδης από την Πάτρα γράφει ένα παράξενο στιχάκι-αφιέρωση το 1891: "Γιάννα μου σε αγαπώ, άνοιξε, κλαίω σαν μωρό". Το 1892 ( ; ) κάποιος [δυσανάγνωστο επώνυμο] στα Σχορέτσανα Άρτης (σήμερα Καταρράκτης...) αφιερώνει το βιβλίο με το εξής μήνυμα "ως σημείον αιωνίας και παντοτινής φιλίας τούνομά μου εγχαράττω". "Ο Νομάρχης Άρτης [δυσανάγνωστο] ότι συνεπεία της προθεσμίας της ε.ε. ημέρας και ώρας ενάτης" : κείμενο γραμμένο στην έξω πλευρά του οπισθόφυλλου - χρονολογούμενο μάλλον το 1894.


Το ίδιο το βιβλίο είναι δύο έργα σε ένα τεκμήριο. Η μετάφραση της "Μις Νέλλα", ενός γαλλικού διηγήματος χωρίς αναφορά συγγραφέα, είναι της δεσποινίδος Ελένης Κ. Δερέκα. Στον πρόλογο η συγγραφέας ομολογεί πως την παρότρυναν οι φίλοι της να τυπώσει τη μεταφραστική της αυτή δοκιμή. Το πρωτότυπο είχε δημοσιευθεί στο περιoδικό "Revue des deux mondes". Στο γαλλικό πρωτότυπο εντοπίζεται τελικά και ο συγγραφέας: Pavie, Theodore Marie (1811-1896). Το δεύτερο μέρος του βιβλίου περιλαμβάνει ποιήματα της δεσποινίδος Δερέκα.


Η Ελένη Κ. Δερέκα υπήρξε μια από τις πρώτες ποιήτριες του νεοελληνικού κράτους.



Τετάρτη, 13 Οκτωβρίου 2021

Το Λεξικό του Σπάρταλη το 1911


Οι βιβλιοθηκάριοι είμαστε μερικές φορές ντεντέκτιβ. Είτε στην καταλογογράφηση, την ένταξη και περιγραφή ενός έργου στον κατάλογο της βιβλιοθήκης, είτε στην εξυπηρέτηση ενός πληροφοριακού αιτήματος, σκάβουμε, διερευνούμε, αποκλείουμε, συσχετίζουμε απίθανα πράγματα και στοιχεία, αξιοποιώντας κάθε διαθέσιμη βοήθεια. Αν θέλουμε...

Το γαλλοελληνικό λεξικό του Καρόλου Σπάρταλη τυπώθηκε πρώτη φορά στην Αθήνα από την Ελληνική Εκδοτική Εταιρεία. Τα λεξικά είναι αγαπημένο είδος βιβλίου: είναι θερμόμετρο των πνευματικών τάσεων μιας εποχής, δείχνουν τις πολιτιστικές, επιστημονικές, πολιτικές και οικονομικές διαδρομές από γλώσσα σε γλώσσα, από χώρα σε χώρα, από εποχή σε εποχή. Το πρόβλημα με το συγκεκριμένο λεξικό, όπως και με τα περισσότερα, είναι ότι ως κατεξοχήν χρηστικό βιβλίο δεν τυγχάνει της ιδιαίτερης φροντίδας του εκδότη, σπάνια δηλώνει τις ανατυπώσεις ή τα έτη έκδοσης, επανέκδοσης και ανατύπωσης. Πράγμα που για τους σχολαστικούς της οργάνωσης βιβλιοθηκάριους είναι μια κάποια πηγή... άγχους κι εκνευρισμού.


Ξεκινάς μια πορεία λοιπόν για να βρεις πότε εκδόθηκε τελικά αυτό το μικρό λεξικάκι των περίπου 450 σελίδων, το οποίο πουθενά δεν δηλώνει χρονολογία. Σε μένα είχε φτάσει το 2018 μέσω μιας δωρεάς. Ο δωρητής ήταν επιμελής βιβλιόφιλος, πάντα έγραφε το ονοματεπώνυμό του στα βιβλία του, τον χρόνο απόκτησης και καμιά φορά στις τελευταίες σελίδες του βιβλίου κολλούσε ένα μικρό χαρτάκι, στο οποίο διατύπωνε πυκνά την άποψή του για το βιβλίο. Ο δωρητής γράφει λοιπόν πως το αγόρασε το 1912. Άρα αποκλείουμε πως έχει εκδοθεί μετά από αυτή τη χρονιά. Αναζητώ στοιχεία για το συγγραφέα Κάρολο Σπάρταλη ή Σπαρτάλη. Δεν βρίσκω τίποτα διαφωτιστικό, ούτε στο internet, ούτε σε εγκυκλοπαίδειες. Αναρωτιέμαι αν είναι Έλληνας, οπότε αναζητώ τον Charles Spartali. Βρίσκω περισσότερες αναφορές (κάποιες σε τουρκικές βιβλιοθήκες), ουσιαστικά όμως πάλι δεν υπάρχει αποτέλεσμα. Υπάρχει μία ελληνικής καταγωγής διάσημη βρετανίδα ζωγράφος με το ίδιο επώνυμο, η Marie Euphrosyne Spartali (1844-1927) - χάθηκα εκούσια για λίγο διαβάζοντας τη βιογραφία της. Τελειώνω εδώ: οι Σπαρτάληδες ήταν Έλληνες, αλλά ως εκεί. 


Πάμε τώρα να δούμε τον εκδότη: το 1909, το 1910 και το 1911 η "Ελληνική Εκδοτική Εταιρεία" εκδίδει βιβλία, κάποια από αυτά τα ήξερα. Με μια αναζήτηση σε καταλόγους βιβλιοθηκών εντοπίζω το χρονικό εύρος της παραγωγής της, βρίσκω το λεξικό, το έχουν κι άλλοι, αχρονολόγητο όμως. Στη βιβλιοθήκη που εργαζόμουν είχαμε κι άλλες εκδόσεις τους, τις εντοπίζω και τις πιάνω στα χέρια μου. Προτιμώ την "Ιστορία της Φραγκοκρατίας εν Ελλάδι" γιατί τυπώθηκε σε τεύχη (1909-1910) και δεν την είχαμε δέσει (ο βιβλιοδέτης συνήθως αφαιρεί τα εξώφυλλα κι εμείς χάνουμε τις πληροφορίες που αυτά περιέχουν). Στο πρώτο τεύχος διαβάζω ποιοι έφτιαξαν και διαχειρίζονται την ανώνυμη μετοχική εταιρεία: στο ΔΣ της είναι διευθυντές τραπεζών (Νικολαΐδης, Ηλιόπουλος), οικονομικοί παράγοντες (Ζαΐμης), καθηγητές πανεπιστημίου (Λάμπρος, Στρέιτ) και ο Δημήτριος Καμπούρογλου (έφορος τότε της Εθνικής Βιβλιοθήκης). Πίσω από όλους αυτούς, γενικός διευθυντής και σύμβουλος, είναι ο γνωστός εκδότης Κάρολος Μπεκ. Στο τελευταίο τεύχος βρίσκω αναφορά σε άλλες εκδόσεις της ΕΕΕ. Το λεξικό του Σπαρτάλη λείπει. Άρα δεν τυπώθηκε το 1909 ή το 1910. Καταλήγουμε: το λεξικό του Σπαρτάλη εκδόθηκε το πιθανότερο το 1911.

*Ελευθερουδάκης, Κολλάρος, Τζάκας-Δελαγραμμάτικας και Σιδέρης δημιούργησαν μια νέα "Ελληνική Εκδοτική Εταιρία" το 1937, προκειμένου να αντιμετωπίσουν τις συνέπειες του κραχ του '29 και τους "περιορισμούς" του μεταξικού καθεστώτος.

** Το γαλλοελληνικό λεξικό του Σπάρταλη ανατυπώθηκε από τους εκδότες Ελευθερουδάκη, Σαλίβερο και Αστέρα.



Δευτέρα, 11 Οκτωβρίου 2021

E bibliotheca Woogiana


Είναι μια δίτομη "Scriptorum ecclesiasticorum Historia Literaria" (ένα βιογραφικό λεξικό εκκλησιαστικής ιστορίας), γραμμένη από τον Guilielmo Cave και ανατυπωμένη το 1740-1743 στην Οξφόρδη "apud Josephum Pote bibliopolam Etonensem". Θα μπορούσε να είναι ένα βιβλίο στο οποίο θα παρέπεμπε κάποιο διήγημα του Borges, αναφέροντας την παράδοξη ιστορία του χαμένου έργου κάποιου πρώιμου εκκλησιαστικού συγγραφέα.

Στη μαρμαρόκολλα που στολίζει την μέσα πλευρά του δερμάτινου εξωφύλλου υπάρχει ένας τρομακτικός χάρος καθισμένος σε μαρμάρινη σαρκοφάγο κάποιου νεκροταφείου κρατώντας μια ζυγαριά στο ένα του χέρι κι ένα δρεπάνι στο άλλο, ή για να το πω ορθότερα ένα ex libris χαρακτικό με την παραπάνω σκηνή και την επιγραφή "E bibliotheca Woogiana". Η Bibliotheca Woogiana ήταν η ιδιωτική βιβλιοθήκη ενός Ευαγγελικού ιερέα των τελών του 17ου και των αρχών του 18ου αιώνα, του Karl Christian Moritz Woog (1684-1760). Το 1755 πωλήθηκε στη Δρέσδη, τα βιβλία του Woog σκόρπισαν στον κόσμο, δυο από αυτά τα κράτησα στα χέρια μου πριν λίγα χρόνια.

Το έργο είναι γραμμένο στα λατινικά. Η τελευταία σελίδα του δεύτερου τόμου είναι όμως γραμμένη στα αγγλικά, αφού είναι μια διαφήμιση της Πρωτομαγιάς του 1743 ή για να το πούμε καλύτερα μια έκκληση για χρηματοδότηση δύο νέων εκδόσεων κι ένα σημείωμα για τον βιβλιοδέτη αυτού του δεύτερου τόμου. Οι διαφημίσεις αυτές, ή αγγελίες, ήταν συνηθισμένη πρακτική του 18ου αιώνα στα βρετανικά τυπογραφικά ήθη.



Σάββατο, 9 Οκτωβρίου 2021

Μια βιβλιοδεσία των αρχών του 19ου αιώνα


Τα "Στοιχεία της Λογικής, Μεταφυσικής και Ηθικής" του "Φραγγίσκου Σοαυίου" (Soave, Francesco,1743-1806) μεταφράστηκαν στα ελληνικά από τον ιεροδιάκονο Γρηγόριο Κωνσταντά το Μηλιώτη, και τυπώθηκαν στη Βενετία το 1802 από το Τυπογραφείο του Νικολάου του Γλυκύ του εξ Ιωαννίνων...

Το αντίτυπο που καταλογογράφησα στις αρχές του 2020 στη βιβλιοθήκη της Ακαδημίας Αθηνών άνηκε στη συλλογή ενός διάσημου φιλολόγου των τελών του 19ου, του Κωνσταντίνου Κόντου, και βρίθει (όπως σχεδόν όλα τα βιβλία της βιβλιοθήκης του) από σχόλια, παρατηρήσεις και παραπομπές σημειωμένα με μολύβι στο περιθώριο.


Στάθηκα όμως τότε στη δερματόδετη βιβλιοδεσία και κυρίως στη ράχη του αντιτύπου: ένα πουλί ακουμπά σε μια κρήνη κρατώντας ένα κλαδί στο ράμφος του. Καθώς κοιτούσα την εικόνα της ράχης πρόσεξα και τον τίτλο που έχει σφραγιστεί: "στοιχεία της φιλοσοφίας". Καθώς τα στοιχεία ("γραμματοσειρά") είναι ίδια με τα στοιχεία που χρησιμοποιούνται στο τυπωμένο κείμενο των σελίδων, είναι εύκολο να συμπεράνει κανείς πως και η βιβλιοδεσία είναι του Τυπογραφείου των Γλυκήδων...
Σε μία από τις πρώτες σελίδες υπάρχει χειρόγραφο κείμενο με αναφορά στην εμφάνιση σέλαος στον ουρανό τον Φεβρουάριο του 1872, γραμμένο από κάποιον (μοναχό ίσως) Ζαφείριο...

Πέμπτη, 7 Οκτωβρίου 2021

Τα marginalia του Κωνσταντίνου Κόντου


Ο Κωνσταντίνος Κόντος (1834-1909) ήταν ένας από τους σημαντικότερους ελληνιστές φιλολόγους του 19ου αιώνα, με διεθνείς διασυνδέσεις και με πανευρωπαϊκή αποδοχή. Μετριοπαθής στο γλωσσικό ζήτημα που δίχασε τον ελληνικό φιλολογικό, λογοτεχνικό και πολιτικό κόσμο, αλλά με ισχυρές κόντρες με πολλούς στην εποχή του για γλωσσικά πράγματα. Πληροφορίες αναφέρουν πως ήταν δύσκολος άνθρωπος, στρυφνός και σχολαστικός, στοιχείο που μπορεί κανείς να υποψιαστεί προσεγγίζοντας επιμελώς τη συλλογή των βιβλίων του στην Ακαδημία Αθηνών.  Για τους βιβλιοθηκαρίους που καταλογογραφούν ή οργανώνουν βιβλιοθήκες τέτοια συμπεράσματα είναι σχεδόν προφανή, όταν τη δουλειά τους τη χαρακτηρίζει η έγνοια για το ίδιο το αντικείμενο της δουλειάς και όχι η διαχειριστική επιπολαιότητα: οι άνθρωποι είναι (και) τα βιβλία που διαβάζουν ή δεν διαβάζουν, η φροντίδα τους γι' αυτά, οι σημειώσεις που κάνουν, ο γραφικός τους χαρακτήρας, οι σφραγίδες που τους βάζουν κι όλα αυτά τα λοιπά της ανάγνωσης και κατοχής των βιβλίων. Άκοπα βιβλία με αφιερώσεις είναι βιβλία που προφανώς δωρήθηκαν, αλλά ο αποδέκτης τους ουδόλως ενδιαφέρθηκε να τα δει έστω - καταλαβαίνεις εύκολα ποια γνώμη είχε για τον δωρητή...


Ο Κόντος είναι μοναδική περίπτωση από όσους κατόχους βιβλιοθηκών έχουν περάσει από τα χέρια μου. Όχι μόνο για τον πλούτο του υλικού και την πλήρη φιλολογική αποτύπωση του 19ου αιώνα στην Ελλάδα και διεθνώς μέσα από τα βιβλία της της συλλογής του, ούτε μόνο για το πλήθος των ιδιόχειρων αφιερώσεων που συναντά κανείς στα βιβλία της συλλογής του από κάθε σημαντική προσωπικότητα του 19ου αιώνα. Αλλά για τη σχέση του με αυτά. Βιβλιόδεσε πολλά από τα βιβλία του με πρωτότυπο τρόπο: κάθε τυπωμένη σελίδα συνοδεύεται από μία κενή (λευκή ή γαλάζια), προκειμένου να σημειώνει σε αυτές τις γλωσσικές του παρατηρήσεις. Όποτε δεν το έχει κάνει αυτό, στις τυπωμένες σελίδες μυρμηγκιάζουν πυκνά σχόλια γραμμένα με μολύβι. Συχνά όμως τα περιθώρια των τυπωμένων σελίδων δεν του φτάνουν, ούτε οι κενές που ο βιβλιοδέτης πρόσθεσε. Από κάποια βιβλία της συλλογής του ξεχειλίζουν 120-150 χρόνια μετά πυκνογραμμένα χαρτιά με μικρά και πυκνά γραμματάκια, σαν μυρμήγκια που μαζεύονται γύρω από πεθαμένο ζουζούνι, σύμβολα και αριθμοί παντού, παραπομπές και κλίσεις, ερμηνείες, διορθώσεις, συμπληρώσεις, αφορισμοί.


Όπως για παράδειγμα σε αυτή τη Γραμματική της Ελληνικής Γλώσσης του 1857 γραμμένης από τον Γ. Γεννάδιο. Οι κενές σελίδες είναι γαλάζιες. Θυμίζουν το χαρτί που μπορεί κανείς να βρει σε (ελληνικές) εκδόσεις που έγιναν τον 19ο αιώνα στη Ρωσία.


Σάββατο, 2 Οκτωβρίου 2021

Ένα ποίημα του Ιάκωβου Καμπανέλλη για το Μητσοτάκη


Το 1965 κυκλοφόρησε ένα εβδομαδιαίο πολιτικό, κοινωνικό και σατιρικό περιοδικό. Αφορμή για το "Σκούφο της Δημοκρατίας" ήταν η "Αποστασία". Διευθυντής της ήταν ο Φαίδων Βαλσαμάκης και στους συνεργάτες της περιλαμβάνονται οι γελοιογράφοι Κυρ και Νίκος Μαρουλάκης. Στο πρώτο φύλλο τον ποιητικό του σατιρικό οβολό καταθέτει και ο Ιάκωβος Καμπανέλλης, περιποιώντας "τιμή" στους αποστάτες Μητσοτάκη και Νόβα παραφράζοντας την "Ιθάκη' του Καβάφη.

"Σα βγεις στον πηγαιμό για το παλάτι
παρέα με το Νόβα και τον Μητσοτάκη,
να εύχεσαι νάναι πολλές η μέρες σου,
γεμάτες απεργίες, γεμάτες διαδηλώσεις.

Τους ανενδότους δημοκράτες, τους πιστούς,
τον προδομένο Παπανδρέου μην φοβάσαι,
τέτοια στον δρόμο σου ποτέ σου δεν θα βρεις,
αν μεν η σκέψις σου αλλού, αν εκλεκτόν
δελτίον ειδήσεων τα παραβλέπει.

Τους ανενδότους δημοκράτες, τον λαό,
τον άγριο Παπανδρέου δεν θα συναντήσεις,
αν δεν τους κουβαλείς μες στην ψυχή σου,
αν η Θεσσαλονίκη δεν τους στήνει εμπρός σου.

Να εύχεσαι να είναι πολλές η ημέρες σου.
Πολλές η συνεδριάσεις της Βουλής να είναι
που με τι θάρρος, τι αποκοτιά
θα πεις θεωρίες πρωτοειπωμένες.

Να μπαίνεις σε σαλόνια Αμερικανικά
και τες καλές παρέες ν' αποκτήσεις
Χοϊδάν και Αρναούτην και Γαρουφαλιάν

και πρόσωπα βασιλικά κάθε λογής
όσο μπορείς πιο άφθονα πρόσωπα βασιλικά
σε Υπουργεία και Πεντάγωνα πολλά να πας
να μάθεις και να μάθεις απ' τους σπουδαγμένους.

Πάντα στο νου σου νάχεις το Παλάτι.
Η εύνοιά σου να είναι ο προορισμός σου.
Αλλά μη βιάζεις το σοσιαλισμό σου διόλου.
Καλλίτερα χρόνια πολλά να διαρκέσει,
και ώριμος πια να αράξεις δεξιά,
ελαφρύς από όσα πέταξες στο δρόμο
ελαφρύτερος με όσα πήρες από το Παλάτι.

Μα το Παλάτι σ' έδωσε τ' ωραίο μάθημα.
Χωρίς αυτό δεν θάχες ανανήψει.
Άλλα δεν έχει να σε μάθει πια.
Κι αν λιγοστό το βρεις, το Παλάτι δεν σε γέλασε.
Έτσι που έγινες πρωθυπουργός, με τέτοια πείρα,
ήδη θα το κατάλαβες Παλάτια τι σημαίνουν.




Τετάρτη, 29 Σεπτεμβρίου 2021

Ναυτικοί Ατμολέβητες


Buenos Aires
21 Ιουλίου 1971

Αδελφούλα,

Ο αέρας φυσάει λυσσασμένα στο Μπουένος Άιρες κι είναι τόσα αυτά που έχω να σου πω. Το κεφάλι μου πονάει προσπαθώντας να τα βάλει σε σειρά. Είναι μια μεγάλη πλατεία σε αυτή την πόλη, η Πλατεία του Μάη, μου άρεσε να την περπατώ τις νύχτες της εξόδου μου και να φαντάζομαι πως είμαστε μαζί, πως σου μιλάω… σου μιλάω κι εσύ γελάς. Σαν να περπατούμε στα ανθισμένα λιβάδια του χωριού μας, στους ελληνικούς Μάηδες που έχω αφήσει πίσω μου. Σε φαντάζομαι να διαβάζεις αυτές τις γραμμές και λαχταράει η ψυχή μου να δω το πρόσωπό σου, να ακούσω τη φωνή σου, να ακουμπήσω τα χέρια σου αδελφούλα και να τα φιλήσω. Δεν σε ρωτάω, μου αρκεί να ελπίζω πως είσαι καλά – ό,τι κι αν μου απαντήσεις δεν θα μπορώ να το διαβάσω σε λίγες μέρες… Δεν θα κάτσω πολύ εδώ, το γράμμα σου δεν θα με βρει. Μπαρκάρω.

Δεν ξεχνώ στιγμή όσα ζήσαμε μαζί, τα παιχνίδια μας στην Ερμιόνη, τους τσακωμούς και τα φιλιώματα με τα ξαδέρφια μας, τη γιαγιά τη Γιόνα, τη μυρωδιά της ζακέτας της που μας έκλεινε μέσα και τους δυο μας τις νύχτες του Σεπτέμβρη – θυμάσαι τα παραμύθια της, Άννα; Θυμάσαι που φοβόμουν, κολλούσα πάνω σου κι έκλεινα τα μάτια όταν οι ιστορίες της ζωντάνευαν δράκους και σκιές; Καμιά φορά θαρρώ πως η Γιόνα ακόμη με τυλίγει με την πράσινη ζακέτα της κάτι παγωμένες νύχτες σαν κι αυτή. Και άδειες. Και γεμάτες φαντάσματα. Σαν Παναγιά με τυλίγει η Γιόνα εδώ στην άκρη του κόσμου, Άννα!

Πάντα τα φοβόμουν τα φαντάσματα αδελφούλα – τώρα πιο πολύ. Νομίζω πως μπορώ όμως πια να σου πω γι’ αυτά που με στοιχειώνουν. Και να σου εξηγήσω γιατί δεν έχω γυρίσει πίσω όλα αυτά τα χρόνια, γιατί δεν σου έγραψα, γιατί δεν απάντησα στα γράμματά σου.

Θυμάσαι όταν τελείωνα τη Σχολή το ‘62; Έμενα στον Πειραιά, σε ένα χαμηλό σπιτάκι στη Λάκκα του Βάβουλα μαζί με ένα παιδί από τη Θήβα, το Μάριο! Σου είχα γράψει πόσο ενθουσιασμένος ήμουν, πόσο στηρίζαμε ο ένας τον άλλο, πόσο απολάμβανα τις βραδιές μας σε εκείνο το νοικιασμένο δωμάτιο, εκείνος να παίζει κιθάρα και να τραγουδάει κι εγώ να ζωγραφίζω με τις ώρες. Πόσο στηρίξαμε ο ένας τον άλλο στη μελέτη και τις εξετάσεις… κι αν τα καταφέραμε, εκείνος να γίνει μηχανικός κι εγώ πλοίαρχος, το χρωστάμε ο ένας στον άλλον. Το βράδυ που όλα τελείωσαν, η σπουδή μας, βγήκαμε, γλεντήσαμε, ήπιαμε, κι αποχαιρετήσαμε μεθυσμένοι κι έξαλλοι από χαρά κάθε κορίτσι στην Τρούμπα – «τώρα για εμάς θα υπάρχουν μονάχα οι θάλασσες του κόσμου» φωνάζαμε βραχνιασμένοι χαράματα ανεβαίνοντας την Πύλης. Κι ήμασταν ήδη φευγάτοι, έτοιμοι να παρασυρθούμε στων κυμάτων την ορμή.

Εκείνο το αχάραγο πρωινό όμως άλλα κύματα φουρτούνιασαν τη ζωή μας όταν πια ξαπλώσαμε χαρούμενοι και μεθυσμένοι στο καμαράκι μας, Άννα! Πράγματα κρυμμένα και αμαρτωλά, φωτιές ηδονικές κι αγάπη ορμητική τάραξε τα σεντόνια, τα στρώματα, τα σώματα, τα στόματά μας.

Πώς θα μπορούσα, πώς θα μπορούσε να συνεχίσουμε μετά από εκείνο το πρωινό; Πώς να κοιτάξουμε ο ένας τον άλλο στα μάτια χωρίς να δούμε εκεί να καθρεπτίζεται ο πόθος μας να επαναλάβουμε, να επαναλαμβάνουμε χωρίς τέλος τα άνομα πάθη μας; Όλα άλλαξαν πια. Έπρεπε να χωριστούμε για να μην μας κάψει η φωτιά που είχαμε ανάψει. Ο Μάριος έφυγε κατευθείαν για τη Θήβα, η μάνα του ήταν άρρωστη και στα τελευταία της. Λίγο αργότερα πέθανε. Μπάρκαρε 3 μήνες μετά – μου το είπε ο Γιάννης ο Οικονομάκος που κράτησε επαφή μαζί του.

Ήσουν μικρή για να ακουμπήσω πάνω σου την απελπισία, τη ντροπή και τη μοναξιά μου αδελφούλα. Στον πατέρα και στη μάνα ούτε κουβέντα. Κανείς δεν έπρεπε να μάθει. Κανείς δεν έπρεπε να καταλάβει. Κανείς δεν θα καταλάβαινε. Μόνο η θάλασσα θα μπορούσε ίσως να με κρατήσει μακριά από εκείνη τη θαυμάσια κι ολέθρια νύχτα του Πειραιά.

Ταξίδεψα σε κάθε γωνιά αυτού του κόσμου, Άννα. Από τη Σαγκάη και την Αγκόλα, ως το Όσλο και το Μπουένος Άιρες. Δεν αρνήθηκα μπάρκο, δεν φοβήθηκα τις κρίσεις, ούτε τους πειρατές. Δεν έμεινα πάνω από 2 βδομάδες σε λιμάνι, δεν έμεινα πάνω από μια νύχτα σε αγκαλιά.

Αννούλα, το γράμμα μου αυτό δεν είναι για καλό. Κι αν σε στενοχωρήσουν όσα σου πω μην αμελήσεις να με σκεπάσεις με το γλυκό σου χαμόγελο, αδελφούλα – γιατί φοβάμαι πάλι τους δράκους και τις σκιές. Δεν είμαι απόψε που σου γράφω στην Πλάζα ντε Μάγιο, αλλά σε μία κλινική, στην κλινική του Σαν Τέλμο. Το τελευταίο ταξίδι στην Αγκόλα άφησε στο αίμα μου μια επικίνδυνη μόλυνση, οι πυρετοί κι εμετοί έχουν γίνει πια κρίσεις – η μαλάρια είναι ύπουλη κι εγώ πολύ κουρασμένος για να τη νικήσω.

Άννα, έχω ανοίξει ένα λογαριασμό στο όνομά σου, στην Εθνική Τράπεζα. Τι να τα κάνω τα λεφτά της εταιρίας στις θάλασσες όλα αυτά τα χρόνια; Δεν τα χρειάστηκα, δεν τα χρειάζομαι, δεν θα τα χρειαστώ. Είναι δικά σου.

Σου στέλνω κι ένα βιβλίο – δεν είναι για να το διαβάσεις. Παρεκτός και σε ενδιαφέρουν οι ατμολέβητες, αδελφούλα. Το ‘χω όλα αυτά τα χρόνια μαζί μου, στο μαξιλάρι και τα όνειρά μου. Στην τελευταία του σελίδα εκείνο το πρωινό του ‘62 στη Λάκα του Βάβουλα ζωγράφισα το Μάριο. Ο ύπνος τον είχε πάρει μαζί του κι εγώ καθόμουν πλάι του εξερευνώντας τη γεωγραφία του σώματός του, το πρόσωπο, την ανάσα του, τα λεπτά του χέρια. Λοιπόν αυτή η ζωγραφιά σε αυτό το βιβλίο είναι ένας χάρτης ναυτικός της ζωής μου. Σε ικετεύω αδελφούλα να του το στείλεις. Ο Οικονομάκος θα σε βοηθήσει να τον βρεις, τα τελευταία του ταξίδια ήταν με τα πλοία του Ωνάση στον Περσικό.

Οι Ατμολέβητες αδελφούλα κινούν τον κόσμο, μετατρέπουν τα καύσιμά μας σε φωτιά που καίει τις θάλασσες και τις εξατμίζει. Όταν σκουριάσουν, όταν ραγίσουν, τους πετούν, ο ιδρώτας τους δεν κινεί πια τις μηχανές της ζωής. Κι οι ναυτικοί καμιά φορά Αννούλα είναι ατμολέβητες.

Σκέφτομαι τη Γιόνα απόψε που κατάφερα να τελειώσω αυτό το γράμμα. Το απόγευμα άλλη μια επιληπτική κρίση παραλίγο να με σκοτώσει. Ένιωσα όμως να έρχεται πλάι μου η γιαγιά και να με σκεπάζει με την πράσινη ζακέτα της κι έφυγαν οι δράκοι κι οι σκιές. Νομίζω θα πάω μαζί της αδελφούλα. Στα παραμύθια της θα πάω.

Σε αγαπώ αδελφούλα μου,

Αλέκος.

***
Πριν λίγες μέρες καταλογογραφώντας μια συλλογή εκδόσεων του Πειραιά, εντόπισα ένα βιβλίο με τίτλο “Ατμολέβητες” του Γ. Ζ Συρίγου και υπότιτλο "διά τους μαθητάς της Γ τάξεως Ε.Ν. των Ν Σχολών Μηχανικών". Στην τελευταία σελίδα του βιβλίου υπάρχει ένα σκίτσο που εικονίζει έναν άντρα. Η ανάρτηση του εξωφύλλου και του σκίτσου στο fb προκάλεσε πολλά σχόλια τόσο για τον κάτοχο του βιβλίου όσο και για τον άγνωστο καλλιτέχνη του σκίτσου. Η δυναμική αυτής της κουβέντας και των εικασιών ήταν το έναυσμα, για ένα διιστολογικό αφιέρωμα. Σαν τον παλιό (καλό) καιρό...

Συμμετέχουν:
Τσαλαπετεινός
Quasar

Κυριακή, 26 Σεπτεμβρίου 2021

Ποιητικά αναθέματα του 1989


20 σελίδες όλες κι όλες. 1989. Ιούλης. Δεύτερη έκδοση, βελτιωμένη και συμπληρωμένη από το "Παμφλέτο"! 8 ποιήματα και επιλεγμένα άρθρα ή αποσπάσματα του αστικού τύπου που σχολιάζουν άμεσα ή έμμεσα τη "μεγάλη προδοσία" της πολιτικής περιόδου: τη συστράτευση του "καθημαγμένου σοσιαλιστικού κινήματος" με τον "Αρχιερέα της Δεξιάς", την "προδοσία των ηγετών του Συνασπισμού της Αριστεράς και της Προόδου"!


Τα οργισμένα ποιήματα είναι του ποιητή, μεταφραστή και καθηγητή γαλλικών Κώστα Θεοφάνους (1919-2008), ο οποίος έζησε στον Πειραιά και εκτός των άλλων διατέλεσε διετέλεσε γενικός γραμματέας τής «Φιλολογικής Στέγης Πειραιώς» και του μορφωτικού κι εκπολιτιστικού συλλόγου «Ο Πλάτων».
Ενδεικτικά παρατίθεται το ποίημα "Το Ανάθεμα"!






Τρίτη, 21 Σεπτεμβρίου 2021

Ειδησάρια της "Ελληνικής Ώρας"


Θα ήταν χαϊκού της δημοσιογραφίας, ή διηγήματα-μπονζάι των ελληνικών εφημερίδων! Είναι όμως απλά μικρές ειδήσεις κυρίως του αστυνομικού δελτίου σε εποχές ή έντυπα του μακρινού ή κοντινού παρελθόντος που έπιαναν τον ελάχιστο χώρο της ύλης ενός φύλλου. Το πολύ σε 50 λέξεις ο συντάκτης έπρεπε να δώσει την είδηση απαντώντας στα βασικά ερωτήματα (ποιος, πού, πότε, τι, γιατί), να περιγράψει τις ιδιαίτερες συνθήκες και με τα λίγα να ενημερώσει.

Τα χρόνια πέρασαν, οι αστυνομικές ιστορίες μεγάλωσαν, γίνονται ολοένα και περισσότερο πρωτοσέλιδες και καταλαμβάνουν δυσανάλογα μεγάλο χώρο πια στις έντυπες ή ψηφιακές σελίδες. Το απόσταγμά τους είναι εν τέλει το πολύ 50 λέξεις, αλλά εμείς δεν ξεδιψούμε πια με αποστάγματα, δεν μας χορταίνουν ούτε καν οι σχετικές και άσχετες λεπτομέρειες των μικρών ή μεγάλων εγκλημάτων.

Τα ειδησάρια που ακολουθούν είναι από την ημερησία απογευματινή εφημερίδα του Πειραιά "Ελληνική Ώρα"









Πέμπτη, 16 Σεπτεμβρίου 2021

Ατμολέβητες το '59



Κάποιος σπουδαστής μηχανικός στον Πειραιά το 1959 ή ίσως λίγο αργότερα μελετώντας τους ναυτικούς ατμολέβητες και τις εγκαταστάσεις μηχανικής πρόωσης των πλοίων ανακάλυψε και τους μηχανισμούς πρόωσης της ζωής. Το σχέδιό του βρέθηκε στο εσώφυλλο του εγχειριδίου που μελετούσε...

Σάββατο, 11 Σεπτεμβρίου 2021

Ένα ταξίδι στ' άστρα το 1957


Στην ιστορία της ελληνικής επιστημονικής φαντασίας το "Ταξίδι στ' άστρα" του Γιώργου Βουλοδήμου (αυτοέκδοση, 1957) αποτελεί ένα ξεχωριστό και εκλεκτό σταθμό κατά τη γνώμη των μελετητών του είδους. Αποτέλεσε την πρώτη μετά το 1937 ("Ο Κοσμοκράτωρ"/ Ηρακλής Ζαχαριάδης) έκδοση ελληνικού έργου επιστημονικής φαντασίας. Συστατικό στοιχείο της έκδοσης αποτελεί η ιδιαίτερη εικονογράφηση του Κώστα Μητρόπουλου, ο οποίος είχε ήδη αρχίσει να γελοιογραφεί στην "Αθλητική Ηχώ", ενώ το 1957 ξεκινούσε και στον "Ταχυδρόμο".