.. κρατώντας μια σπίθα τρεμόσβηστη...

Τη Δευτέρα το βράδυ στο κέντρο της Αθήνας μια διαδήλωση βάδιζε θυμωμένη. Έβρεχε καταρρακτωδώς  και φυσούσε. Με ομπρέλες μπροστά σαν ασπίδες μια διαδήλωση βάδιζε θυμωμένη. Στην οδό Σταδίου. Στο ύψος του πρώην ξενοδοχείου Esperia ένας άστεγος άνδρας κοιμόταν στο πεζοδρόμιο. Δίπλα του κατρακυλούσαν τα νερά της καταιγίδας προς την πλατεία της Ομόνοιας και μια διαδήλωση βάδιζε θυμωμένη προς την πλατεία του Συντάγματος.

Την επόμενη μέρα ο Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας Κάρολος Παπούλιας δήλωσε  υποδεχόμενος την εθνική ομάδα πόλο γυναικών στο Προεδρικό Μέγαρο:

"Προσφέρετε μια δροσερή αύρα, τη διακεκαυμένη περίοδο που περνάμε. Είναι σημαντικό πως προβάλλετε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο το όνομα της Ελλάδας στο εξωτερικό. Έχουμε χάσει τη δύναμή μας, αλλά εσείς με τις επιτυχίες σας μας κάνετε εθνικά υπερήφανους… Έχετε πέσει θύματα μιας δύσκολης περιόδου για την ελληνική κοινωνία. Αποτελείτε τη χρυσή εξαίρεση, αφού δίνοντας το εκατό τις εκατό της ψυχής σας και με πενιχρά μέσα καταφέρνετε να παραμένετε στην κορυφή του κόσμου".

Την ίδια ώρα μια άλλη διαδήλωση βάδιζε πάλι θυμωμένη στην οδό Σταδίου. Στο ύψος του πρώην ξενοδοχείου Esperia ένας άστεγος άνδρας τυλίχτηκε με το λερό μπλε πάπλωμά του και τρεκλίζοντας πέρασε ανάμεσα από τη διαδήλωση για να χαθεί στο πλήθος. Η διαδήλωση βάδιζε θυμωμένη προς την πλατεία του Συντάγματος φωνάζοντας: «εμπρός λαέ μην σκύβεις το κεφάλι, ο μόνος δρόμος είναι: αντίσταση και πάλη»

Για τα εξανθήματα της οργής σου...

Θα σου ξεκαθαρίσω κάτι: ο «βιβλιοθηκάριος» προσπαθεί να μην είναι μια βαρετή γωνιά συγκινητικών μονολόγων. Επιλέγει καμιά φορά να περιγράφει εσωτερικά τοπία, πρώτα και κύρια γιατί προσπαθεί να κρατήσει τα ίσα του, αλλά και γιατί επιχειρεί μια υπόγεια σύνδεση με τα μέσα σου. Όμως δεν ζει μονάχα στη σιωπή του «ο βιβλιοθηκάριος».  Στον κόσμο αυτό που καταρρέει ζει, περισσότερο αποφασισμένος παρά αγανακτισμένος πια. Η οργή είναι τυφλή, η απόφαση όχι. Η απόφαση έχει ένα στόχο, έναν προορισμό, μια ορισμένη διαδρομή να διανύσει. Όσο πιο ξεκάθαρα γίνονται αυτά, τόσο περισσότερο με απομονώνει η ομίχλη των άλλων: μικροϋπολογισμοί και μικροσυμφέροντα, φόβοι και μικροαστική συντήρηση, εθελοτυφλία και κατάθλιψη, αντίδραση και μίσος. Οι άνθρωποι στη δουλειά, στο σχολείο, τις κοινωνικές και πολιτικές συλλογικότητες, οι φίλοι και οι συγγενείς ή βουβαίνονται αυτό τον καιρό ή κραυγάζουν. Οι περισσότεροι ξορκίζουν την οικονομική αθλιότητα, παρά τη βιώνουν. Ωστόσο ξεσπούν εκρήξεις οργής, ρατσισμός και συμπεριφορές όχλου που με τρομάζουν.

Αν δεν είναι ξεκάθαρο σ’ εσένα ποιοι ευθύνονται και πρέπει να τιμωρηθούν για όσα θα πληρώνουμε εμείς και τα παιδιά μας από ‘δω και μπρος, δεν θα στο πω εγώ. Εξάλλου δεν θέλεις να ακούσεις και δεν θέλεις να δεις. Αν θεωρείς πως η Αριστερά είναι μεγαλύτερος κίνδυνος από τους επικίνδυνους της τρόικας που μας «κυβερνούν» θα αρνηθείς να ενώσεις τις ελπίδες σου με τα εργαλεία της. Από ‘δω δεν θα επιχειρήσω να σε πείσω, όχι μόνο γιατί σε ξεβολεύει να πειστείς και δεν θέλω να χαλάσουμε τις καρδιές μας,, αλλά γιατί ξέρω πως δεν ωφελεί να σε παρασύρω πρόσκαιρα στην ανατροπή των βεβαιοτήτων σου (λες και έχω να σου τάξω νέες…). Και συνήθισες φίλε στις εκχωρήσεις, τις βεβαιότητες, τη νάιλον επιφάνεια, την αντιπροσώπευση, δεν θες να δεις πως είσαι μετανάστης της ζωής σου.

Δεν θα στραφώ τώρα εναντίον των όσων τόσα χρόνια αναβάπτιζαν την αξιοπρέπεια στον κυνισμό τους. Πάντα εναντίον τους ήμουν. Η προσωπική μου στάση ήταν ο καθρέπτης τους στη δουλειά, στην οικογένεια, στους φίλους, στις παρέες. Ακόμη κι όταν εσύ υποκρινόσουν πως δεν υπάρχουν, πως δεν τους έθρεψε το σύστημα που εσύ στηρίζεις τόσα χρόνια, εγώ τους λυπόμουν, τους ενοχλούσα που δεν ήμουν όμοιός τους. Ούτε εναντίον σου θα στραφώ που ξαφνικά θυμήθηκες να θυμώσεις, και το κάνεις τόσο άγαρμπα, όλοι σου φταίνε, όλα ξαφνικά αποκαλύφθηκαν και περιφέρεσαι ολοφυρόμενος για κλέφτες και προδότες.

Δεν θα στραφώ εναντίον σου τώρα γιατί πάντα θα είμαι απέναντί σου. Όχι τέλειος, ούτε άτρωτος. Μονάχα αξιοπρεπής.

Συνεννοηθήκαμε νομίζω…

Wisława Szymborska (1923-2012), ή αυτοί που ποιμένουν τους ιππόκαμπους

Την Τετάρτη πέθανε μια σημαντική ποιήτρια. Κόβω ένα κομμάτι ποίημα («η χαρά της γραφής»), από τα πολλά που έγραψε*, για να μνημονεύσω στη γλώσσα μου όσα η ψυχή της κατέθεσε στην «παγωμένη Πολωνία»: 

«…

Σε μια σταγόνα μελάνι χωράει μια μεγάλη εφεδρεία

από κυνηγούς που μισοκλείνουν το μάτι

για να βρουν το στόχο τους,

έτοιμοι κάθε στιγμή να χιμήξουν στην απόκρημνη πένα,

να περικυκλώσουν την ελαφίνα και να ετοιμαστούν να πυροβολήσουν.

Ξεχνάνε όλοι ότι εδώ δεν υπάρχει ζωή.

Άλλοι νόμοι, το μαύρο πάνω στο άσπρο, επικρατούν.

Το ανοιγοκλείσιμο του ματιού θα διαρκέσει

όσο επιθυμώ,

όσο θα συναινέσω να το διασπάσω σε μικρές αιωνιότητες

γεμάτες από σφαίρες που τις σταμάτησα καθώς πετούσαν.

Για πάντα, αν το προστάξω, δεν θα συμβεί τίποτα εδώ.

Κόντρα στη θέλησή μου ούτε φύλλο θα πέσει,

ούτε χορταράκι απ' το γρασίδι θα λυγίσει

κάτω από μια οπλής την τελεία και παύλα.

…

Υπάρχει, λοιπόν, ένας τέτοιος κόσμος

όπου κυριαρχώ πάνω του αποκλειστικά και απόλυτα;

Ένας χρόνος που τον δεσμεύω με αλυσίδες από σημεία;

Μια ύπαρξη που διαιωνίζεται κατά διαταγήν μου;

Η χαρά της γραφής.

Η δύναμη να διασώζεις.

H εκδίκηση από ένα θνητό χέρι»

Η Πολωνία ευτύχησε να έχει εξαιρετικούς ποιητές.  Η Βισουάβα Σιμπόρσκα στο ποίημά της «Λεξιλόγιο» γράφει πως «οι ποιητές του λαού μου γράφουν όλα τα κείμενά τους με γάντια. Δεν σκοπεύω να υπαινιχθώ ότι δεν τα βγάζουν ποτέ απ’ την παλάμη τους, το κάνουν, πράγματι, όταν το φεγγάρι είναι αρκετά θερμό. Στις ποιητικές στροφές που συνθέτουν από τραχύ, επίμονο βήχα, γιατί μόνο τέτοιες στροφές μπορούν να καταπνίξουν το αδιάκοπο βουητό απ’ τις ανεμοθύελλες, δοξολογούν τους απλούς βίους αυτών που ποιμένουν τους ιππόκαμπους…».

*Τα ποιήματα είναι από τη συλλογή: Μια ποιητική διαδρομή/Βισουάβα Σιμπόρσκα – μετ. Βασίλης Καραβίτης.  Αθήνα: Σοκόλης, 2003

Το χεσαμόλι

Οι άνθρωποι οι παλιοί ξεκλειδώνουν καμιά φορά τη ζωή μας με μια λέξη ή μια κίνηση. Μοιάζει λίγο με αιφνίδιο μνημόσυνο να επαναλαμβάνεις μια πράξη τους τυχαία μια χειμωνιάτικη μέρα που χνουδάκια χιονιού σκορπάνε γύρω σαν κάποιος να παίζει ένα βουβό μαξιλαροπόλεμο με τα σύννεφα. Και εσύ κάθεσαι στο γραφείο σου, το φλιτζάνι σου ζεσταίνει τα χέρια και σκύβεις, ανοίγεις το συρτάρι και βγάζεις το κονιάκ και ρίχνεις μερικές γουλιές στον καφέ σου. Σκορπάει η μυρωδιά του γύρω και μέσα σου αναδεύονται οι μνήμες: ο γεροκολασμένος το έλεγε «χεσαμόλι».

Οι άνθρωποι οι παλιοί καμιά φορά έρχονται στη ζωή μας, κάθονται δίπλα μας και μας ζητούν να βάλουμε λίγο χεσαμόλι στον καφέ τους και γελούν και μας πειράζουν. Κι ύστερα επιστρέφουν στους παλιούς και σε όσους ήρθαν μετά, και τους λένε πως είδαν το Γιώργο σήμερα, του Κωστούρου, και την Κατερίνα της Νότας, είναι καλά, έχουν παιδιά πια, και μια χειμωνιάτικη μέρα που χνουδάκια χιονιού σκορπούσαν γύρω σαν κάποιος να έπαιζε ένα βουβό μαξιλαροπόλεμο με τα σύννεφα, τους θυμήθηκαν…

*****
Αφιερωμένο

Στον Τσαλαπετεινό (ξέρει αυτός)
Και στην Κατερίνα (και αυτή ξέρει)                       

Γειτόνισσα Ευθυμία

Είχαμε μετακόμιση στη γειτονιά το προηγούμενο Σάββατο. Ήρθε να μείνει μια νέα κοπέλα. Απέναντί μας. Έβαλε κουρτίνες στα παράθυρα, καινούρια τέντα στο μπαλκόνι. Τη λένε Ευθυμία.

 

Θα προτιμούσα να την έλεγαν Ελπίδα.

Θεόδωρος Αγγελόπουλος (1935-2012): ποιητής εικόνων

η ζωή είναι ένα πλάνο, που καμιά φορά κόβεται απότομα...

υπάρχει μια σκηνή, στο "βλέμμα του Οδυσσέα": η οικογένεια γιορτάζει την αλλαγή του χρόνου, κάποιος αναφωνεί "ευτυχισμένο το 19__". Και ύστερα "ευτυχισμένο το 19__", και ύστερα τα χρόνια περνούν ενώ ο χορός συνεχίζεται μέσα στον ίδιο χώρο και ενώ κάποιος αναφωνεί, πάντα προσθέτοντας ένα χρόνο, "ευτυχισμένο το 19__"... Θα μπορούσε να είναι απλά ένα εύρημα του σκηνοθέτη. O χρόνος στον Αγγελόπουλο είναι ο μέσα μας χρόνος, της προσωπικής μας χρήσης, αυτός που συγκρίνεται και συγκρούεται πάντα με τη φθορά και την απώλεια. Αυτός που αφαιρεί τα φλούδια της ευτυχίας μας παραδίδοντάς μας γυμνούς στο αναπόφευκτο. Ο Αγγελόπουλος πέτυχε νομίζω να φυτέψει μέσα μας εικόνες της συλλογικής μας μνήμης, πέτυχε δηλαδή να εσωτερικεύσει τα τοπία της ιστορίας μας με ένα τρόπο εξόχως ποιητικό.

η σιωπή που σκοτώνει...

Μερικές φορές οι διαδρομές μέσα στην πόλη είναι σαν τις φράσεις που ξεκινούν κάτι να πουν, κι όταν τελειώνουν δεν το είπαν. Λιποψύχησαν, το ξέχασαν, το σκέφτηκαν αλλιώς το πράγμα – δεν έχει σημασία.

Άλλες φορές πάλι οι διαδρομές είναι σαν αυτές τις κοινότοπες φράσεις που επαναλαμβάνονται – μπορεί μια μέρα τελείως ξαφνικά να σου συστήσουν μια αρτεσιανή πραγματικότητα...

Το Σάββατο το απόγευμα έγινε στο Σύνταγμα συγκέντρωση Σύρων που επιχειρούν να ενημερώσουν και να ευαισθητοποιήσουν την κοινή γνώμη για όσα γίνονται στη Συρία αυτές τις μέρες. Το Σάββατο ήταν μια από τις πιο αιματηρές ημέρες των τελευταίων εβδομάδων. Οι νεκροί αντικαθεστωτικοί διαδηλωτές έφτασαν του 96 , συμπεριλαμβανομένων 60 πτωμάτων που βρέθηκαν σε νεκροτομείο νοσοκομείου στην Ιντλίμπ. Πολλά έφεραν ίχνη βασανισμού.

Λίγους δρόμους πιο πέρα, στην πλατεία των κλαυθμών, κόσμος πολύς περιφερόταν ανάμεσα στα βιβλία του φετεινού παζαριού βιβλίου.

... σε μια άλλη πόλη διάβασα προχθές πως γκρέμισαν ένα σπίτι. Πόσο αθόρυβα γκρεμίζουνε τα γιασεμιά αυτές τις μέρες στις πόλεις μας και σε όλο τον κόσμο...

Το μη στερητικό "Α"

στη Sodurck (που ασκείται στη γλώσσα)

Πρόκειται για το 32 σελίδων "πονημάτιον περί ορθογραφίας" του Θεόδωρου Γαζή που εξέδωσε ο Αναστάσιος Γόρδιος στο τυπογραφείο του Βρεϊτκόπφ, στη Λειψία, το 1777.

ΥΓ: η ζωή είναι συχνότατα ανορθόγραφη, γι' αυτό πολλές φορές το "α" το στερητικό τα βρίσκει μπαστούνια

Ένα μεγάλο κόκοα

Πριν λίγες μέρες η οικογένεια του "Βιβλιοθηκάριου" ("μπαμπάς, μαμά παιδιά") επισκέφτηκε το Αττικό Ζωολογικό Πάρκο. Η μικρή της παρέας, ετών δύο, είδε το εικονιζόμενο ζώο και όλο ενθουσιασμό αναφώνησε: "μπαμπά μπαμπά κοίτα, ένα μεγάλο κόκοα, ένα μεγάλο κόκοα. ΈΝΑ ΜΕΓΑΛΟ ΚΟΚΟΑ!

Την αλήθεια των πραγμάτων την συλλαμβάνουμε μέσω των εγκαταστημένων εντός μας παραστάσεων - γνωστό αυτό. Πάντως ένας μεγάλος κόκορας είναι πιο εντυπωσιακός από μία στρουθοκάμηλο.

Οι σκιές του Νίκου Χουλιαρά στα πίσω δωμάτια του νου

Αφιερωμένο*

Το κείμενο αυτό ξεκινώντας για να ‘ρθει να σας βρει πέρασε απόψε από τους άδειους δρόμους της πολιτείας μας που μύρισαν πάλι καπνό από τζάκια.

Καθώς βαδίζει μόνο του στα ελλιπώς φωτισμένα στενά μονολογεί: «ξεκουράζω τα δυο μου δάχτυλα/ πάνω σε ένα τσιγάρο που κρέμεται/ κι αυτή τη νύχτα από ψηλά/ με το λεπτό καπνό/ που κατεβαίνει απ’ το ταβάνι».**

Το κείμενο αυτό ξεκίνησε το δρόμο του πριν από 14 χρόνια στα Γιάννενα. Όταν ένας φαντάρος διάβασε το «Λούσια». Και συνεχίζει χρόνια τώρα και θα συνεχίσει το δρόμο του στο δρόμο γιατί το κείμενο αυτό δεν γυρεύει κανένα, παρά ακολουθεί τις σκιές που τις σκεπάζει το γαλάζιο πάπλωμα της ομίχλης δίπλα στη λίμνη, δίπλα στα αγάλματα.

Πριν λίγες μέρες επισκέφτηκα το εικονοστάσι του Νίκου Χουλιαρά, την αναδρομική έκθεση του έργου του. Η επίσκεψή μου στο Μουσείο είχε το χαρακτήρα ιερουργίας σε ένα παράξενο ξωκλήσι ζωγραφισμένο ίσως από τον Θεόφιλο Χατζημιχαήλ. Ανάμεσα στα άχρονα τοπία των πρώτων χρόνων του και τους «ζωγραφισμένους» εαυτούς των ύστερων, βρέθηκα έτοιμος και σχεδόν ανυπεράσπιστος να παραδίνομαι στις σκιές, τις αγαπημένες σκιές των έργων της ζωγραφικής, της αφήγησης, της ποίησής του.

Οι σκιές είναι οργανικό στοιχείο της ύπαρξής μας. Είναι η πυξίδα μας προς την ανυπαρξία και η ευθεία μας σ’ ετούτη την πορεία.. Η σκιά είναι η σιωπή του φωτός. Χωρίς σκιά δεν υπάρχει φωνή, όπως χωρίς σιωπή δεν υπάρχουν χρώματα. Η σκιά είναι ο θάνατος, που σαν το μαύρο χωνεύει χρώματα, πράξεις και όνειρα και λάθη και εγκλήματα και συγγνώμες. Η σκιά είναι ο θάνατος που σαν πιστό σκυλί μας περιμένει στην εξώπορτα να γυρίσουμε, που μας δείχνει το δρόμο και μας προστατεύει από την αιωνιότητα που καραδοκεί.

Όποιος δεν μοιράστηκε τις νυχτερινές πορείες του με τη σκιά του, όποιος δεν τη συνόδευσε σε τοίχους και δρόμους. Όποιος δεν την είδε να μεγαλώνει και να φεύγει μες στη νύχτα (όπως ένα παιδί που γίνεται άντρας). Όποιος δεν κάπνισε μαζί της ένα τσιγάρο στη σκοπιά στα Γιάννενα, στη Λήμνο ή στην Κόρινθο. Όποιος δεν μίλησε με τη σκιά δεν φόρεσε νομίζω τη ζωή του ντουμπλ φας.

Και η γραφή είναι σκιά. Λεπτή σκιά, αλλά βαθειά πολύ, σαν χαράδρα. Η σκιά είναι ίχνος. Η γραφή είναι το ίχνος που αφήνει η ζωή μας πάνω στο χάρτινο χιόνι που έπεσε μια νύχτα στο κρεβάτι μας, στα όνειρά μας και στο κεφάλι μας το ξερό. Καμιά φορά τα ίχνη της χάνονται – το νέο χιόνι τα σκεπάζει. Ο Νίκος Χουλιαράς ιχνογραφεί τις σκιές τη ζωής πάνω στο χιόνι. Και κάποιες φορές ηχογραφεί τις σιωπές των παιδιών που κάποτε ήμασταν, που όλο και πιο σπάνια καθώς παχαίνουν τα χρόνια εξεγείρονται επιτυχώς εντός μας. Και κάποιες άλλες τοιχογραφεί στα δωμάτια του νου, όπως κάνανε οι τριχωτοί μας πρόγονοι στα αρχαία σπήλαια, ζώα παράξενα, τα οικόσιτα ζώα της ψυχής μας. Που αλυχτούν κάτι νύχτες με γεμάτο φεγγάρι.

Ο Αργύρης Χιόνης (που πέθανε) σε ένα από τα πρώτα ποιήματά του γράφει πως «σύννεφα/ σκότωσαν τον ήλιο/ κι ύστερα/ κλάψαν το χαμό του». Τα σύννεφα του Χουλιαρά κυκλοφορούν ανάμεσά μας, γινόμαστε εμείς οι σκιές που κυοφορούν, οι γνώριμες σκιές δίπλα στη λίμνη, και η σιωπή μας είναι η «μέσα βροχή» που κλαίει τον ήλιο. Και έτσι βρέχει στα Γιάννενα, την Κόρινθο ή την Αθήνα.

Ο Νίκος Χουλιαράς είναι για μένα ένα μυστήριο και ιδιαίτερα αγαπητό φως που δίνει σχήμα στις σκιές που αφήνουν οι σκέψεις μου. Είναι τα «πίσω δωμάτια του νου» που βλέπουν αδιάκριτα στον ακάλυπτο χώρο του ονείρου.

*******

* Στη Φρόσω, που πρώτη μου χάρισε το «Λούσια»

στην Κέλλυ που μου τον χάρισε πάλι όταν τον έχασα

και στη Renata (ξέρει αυτή…)

**από το ποίημα «η νύχτα περνάει δύσκολα» της συλλογής του Νίκου Χουλιαρά «οι λεπτομέρειες του μαύρου».

Ποδαρικό με καλή καρδιά

Σαν το σίδερο γεροί να είναι οι νοικοκυραίοι.

Όπως κυλάει το νερό να κυλάει και το καλό.

Σαν το ρόδι που ‘ναι γεμάτο καρπούς να ΄ναι γεμάτο τα σπιτικό.

Όπως η ελιά κρατάει τα φύλλα της, έτσι κι η μάνα να κρατάει τα παιδιά της.

Αχιλλέας Μ.: πρόσωπο της χρονιάς (2011).

Το πρόσωπο της χρονιάς είναι μια αυθαίρετη επιλογή που στόχο έχει να αναδείξει τον ισχυρότερο συμβολισμό όσων έγιναν το έτος που τελειώνει.

Δεν έγιναν λίγα φέτος. Η Αραβική Άνοιξη, το τρομερό πυρηνικό ατύχημα στη Φουκουσίμα, το διογκούμενο κύμα διαδηλώσεων σε όλο τον κόσμο που αρχίζει να διαμορφώνει την αντίδραση των λαών στις πολιτικές επιλογές διεξόδου από την οικονομική κρίση είναι σαφώς η κορωνίδα των διεθνών γεγονότων της χρονιάς. Στην Ελλάδα, η υποδούλωση στους δανειστές υπήρξε ολοκληρωτική, οι πλατείες και οι παρελάσεις γέμισαν αγανακτισμένους αλλά όχι αποφασισμένους, η δημοκρατία και η εθνική κυριαρχία περιορίστηκαν, τα μαγειρεμένα στοιχεία της ελληνικής στατιστικής αρχής μιλούν για 878.266 άνεργους το τρίτο τρίμηνο του έτους, ακούσαμε απίστευτα πράγματα από τα χείλη των σοσιαλιστών που κυβερνούν («αποσοβιετοποίηση της ελληνικής οικονομίας»/Μ. Χρυσοχοΐδης, "το ότι φτωχαίνουν οι Έλληνες δεν σημαίνει ότι πτωχεύει η χώρα"/Ευ. Βενιζέλος κ.α.) και όχι μόνο ("πρέπει να γίνει άμεσος καθαρισμός της Αθήνας από τοξικομανείς και λαθρομετανάστες και να μεταφερθούν  σε αραιοκατοικημένα νησιά με χαμηλό πληθυσμό"/Δ. Σαββόπουλος). Και αν έτσι αποκαρδιωτικά τελειώνει η χρονιά, ξεκίνησε τουλάχιστον με μια υπέροχη μάχη 300 μεταναστών που έκαναν απεργία πείνας δοκιμάζοντας την ανθρωπιά μας και νίκησαν.

Οι επιλογές μου ήταν επομένως πολλές. Η τελική λίστα περιείχε τον Χασάν Καμπζουά, το Φόβο και τον Αχιλλέα Μ. Επέλεξα τον τρίτο. Ακολουθώντας ίσως μια περίεργη παράδοση των τελευταίων χρόνων που θέλει τα παιδιά να σηματοδοτούν με τον πιο ευθύ τρόπο τις τροπές της κοινωνίας μας: ο Αλέξανδρος Γρηγορόπουλος το 2008, ο Χαμιντουλάν Νατζαφί το 2010, ο Αχιλλέας Μ. φέτος.

Ο Αχιλλέας Μ. είναι ο μαθητής από τη Λάρισα που στην παρέλαση της 28ης Οκτωβρίου ως διμοιρίτης μούντζωσε στο πρόσωπο των επισήμων της εξέδρας όσους του παραδίνουν έναν κόσμο ζοφερό και απάνθρωπο. Η απαξιωτική κίνηση, καθόλα δικαιολογημένη, απαθανατίστηκε φωτογραφικά και σχολιάστηκε φλύαρα στα ΜΜΕ και το διαδίκτυο. Το εκπαιδευτικό σύστημα κλήθηκε να υπερασπιστεί τις αρχές και την αξιοπρέπειά του και να τον τιμωρήσει γιατί θίχτηκε από την ενέργεια του μαθητή περισσότερο μάλλον από όσο το απαξίωσε η απουσία σχολικών βιβλίων για πρώτη φορά μετά από πολλά χρόνια στα ελληνικά σχολεία. Και τον τιμώρησε. Ο σύλλογος διδασκόντων του 3ου Εσπερινού ΕΠΑΛ και εκπρόσωποι της Περιφερειακής Εκπαίδευσης, αποφάσισαν κατά πλειοψηφία να του επιβάλουν ποινή αποβολής μίας ημέρας από το σχολείο.

Πριν από ενάμιση χρόνο είχα γράψει εδώ μέσα πως "όσο στις διαδηλώσεις θα συμμετέχουν λιγότεροι από όσοι στις παρελάσεις, μην ελπίζουμε ότι κάτι θα αλλάξει...". Αυτό άλλαξε φέτος. Πολλαπλά άλλαξε! Η επιλογή μου να θεωρώ ως "πρόσωπο του 2011" τον Αχιλλέα Μ. είναι έκφραση μιας ελπίδας πως κι ο κόσμος μάλλον θα αλλάξει. Αφού πρώτα γκρεμιστεί.

Καλή δύναμη σε όλους σας. Καλό γκρέμισμα και καλό χτίσιμο.

Αργύρης Χιόνης (1943-2011)

«Τράβηξε ίσια, ως τον ορίζοντα. Ύστερα, έκανε δεξιά και

χάθηκε».

Δεν ξέρω ποια δικαιοσύνη αφαιρεί από αυτή την εποχή τους ποιητές της. Δεν της είχα ποτέ εμπιστοσύνη εξάλλου. Ίσως να φταίμε και εμείς με κάποιο τρόπο που τους αφήνουμε να φύγουν, ακόμη και αν κρατούμε εδώ, ανάμεσά μας το ποιητικό τους σώμα, να το διαμελίζουμε τις νύχτες και να το σκορπάμε στα όνειρά μας, όπως ο Κοντορεβιθούλης για να βρίσκουμε πάντα το δρόμο της επιστροφής.

Ο ποιητής Αργύρης Χιόνης πέθανε. Με ενοχλεί πολύ αυτό. Που τα ψιχουλάκια του πια είναι μετρημένα. Ο αριθμός τους δεν θα αλλάξει ποτέ και εμείς που αγαπήσαμε το ποιητικό του σώμα θα αρκεστούμε σε όσα άφησε στο τραπέζι μας φεύγοντας και στο κατόπι του. Δείχνοντάς μας βέβαια τον αναπόφευκτο δρόμο.

Λέει στο αγαπημένο «Υπόγειο», και θα ήθελα να είναι αλήθεια:

«ΤΡΩΩ ΚΑΡΠΟ, φτύνω κουκούτσι, φυτρώνει δέντρο.

      Αχ, να ‘χα κι εγώ κουκούτσι, να το ΄φτυνε ο θάνατος, να φύτρωνα ξανά».

Τω αγαπημένω μου υιώ

Τω αγαπημένω μου υιώ

Αποστολάκη

Ο πατήρ

Δημήτριος Σαχίνης

Θες/νίκη 1942

Σεπτέμβριος

Το βιβλίο είναι «τα τετράδια του Παύλου Φωτεινού», το πρώτο βιβλίο του Στέλιου Ξεφλούδα, συγγραφέα έργων γνωστών για την κυρίαρχη τεχνική τους του «εσωτερικού μονολόγου».

Ο «Αποστολάκης» είναι ο  Απόστολος Σαχίνης, κριτικός λογοτεχνίας, πανεπιστημιακός και μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Τότε 23 ετών. “Sahin” στα τούρκικα σημαίνει «γεράκι».

Ο Δημήτριος Σαχίνης πέθανε. Ο γιος του Απόστολος Σαχίνης πέθανε. Ο Στέλιος Ξεφλούδας πέθανε. Και μια δροσερή κοπέλα ζήτησε σήμερα και μελέτησε ένα βιβλίο που εκδόθηκε πριν 81 χρόνια και χαρίστηκε πριν  69 χρόνια από ένα πατέρα σε ένα γιο. Κοιταχτήκαμε όταν της έδειξα τη σελίδα τίτλου και χαμογελάσαμε με νόημα ο ένας στον άλλο.

Συχνάζω στα τραγούδια

Αν με ψάξεις, θα με βρεις στα τραγούδια αυτό τον καιρό. Λιποψυχώ και τ’ αρμέγω. Βοσκούσαν τόσα χρόνια στις ελπίδες μου και είναι τα μαστάρια τους γεμάτα.

Σπάω τους κουμπαράδες της ζωής μου. Κι οι κρότοι τους με ξυπνούν. Να κρατηθώ για να κρατήσω Τις καταθέσεις της ευτυχίας μου αναλαμβάνω. Τροφαντά γουρουνάκια με ροζ ψευδαισθήσεις και ουρές σερπαντίνες.

Στην πλατεία των αγανακτισμένων του καλοκαιριού κάνουν τώρα πιάτσα δεκαπεντάχρονα κορίτσια. 5 ευρώ η «πίπα» στα όρθια. Ένα σεντόνι κρατάει ο νταβάς για τ’ αδιάκριτα βλέμματα και ο μπερντές του Καραγκιόζη στήνεται κάθε νύχτα. Προχθές άκουσα την ψαρού στη γωνία να διαμαρτύρεται: «πού καταντήσαμε... γεμίσαν μαύρες οι δρόμοι μας»… Δεν σκέφτεται η ανόητη πως κάποιοι εκμεταλλεύονται την εξαθλίωση για να «πηδήξουν» φτηνά, «ωραίοι σαν Έλληνες».

Ο γιος μου αγαπάει την Αγγελική. Πάει και αυτή στη Δευτέρα και «είναι όμορφη». Έστειλε ένα συμμαθητή του να της το πει και είναι ήσυχος πια: «τουλάχιστον τώρα εκείνη το ξέρει».

Στολίσαμε δέντρο και η κόρη μου το χαζεύει ν’ αναβοσβήνει τα φωτάκια του που είναι σαν τα μάτια της όταν γελάει και όταν κλαίει: πράσινα και κόκκινα και μπλε και πορτοκαλιά.

Χριστούγεννα 2011: ένα παιδί έχει λευχαιμία στο σχολείο. Μαζέψαμε λεφτά. Χρειάζονται 3.000 ευρώ.

Να σου πω τι σκέφτομαι; Θα ήθελα ν’ αλλάζαμε τον κόσμο γαμώτο.

Μέρες παλεύω αυτό το λίγο κείμενο για να σου πω με μισές κουβέντες πως όταν με βλέπεις σιωπηλό συχνάζω εδώ:

«Μικρά κι ανήλιαγα στενά

και σπίτια χαμηλά μου

βρέχει στη φτωχογειτονιά

βρέχει και στην καρδιά μου

Αχ ψεύτη κι άδικε ντουνιά

άναψες τον καημό μου

είσαι μικρός και δε χωράς

τον αναστεναγμό μου

Οι συμφορές αμέτρητες

δεν έχει ο κόσμος άλλες

φεύγουν οι μέρες μου βαριά

σαν της βροχής τις στάλες

Ακινδύνου, Ελπιδοφόρου...

Καμιά φορά δραπετεύω για λίγο από την πραγματικότητα. Ψαρεύω ένα τυχαίο γεγονός της και κάθομαι στην άκρη του μυαλού μου να το φάω. Σε ένα γερμανικό βιβλίο εγκληματολογίας του 1873 βρήκα ως σελιδοδείκτη το φύλλο ενός ημερολογίου. Γράφει επάνω 2 Νοεμβρίου 1913. Κάποιος πήρε προφανώς στα χέρια του τότε το βιβλίο. Ίσως να διακόπηκε η ανάγνωση. Για λίγο ή για πάντα. Και έμεινε μέσα του το τυχαίο αποτύπωμα του χρόνου να με κοιτάει τώρα βγάζοντάς μου τη γλώσσα: "Ακινδύνου, Ελπιδοφόρου κλπ μαρτύρων"...

Εκσυγχρονισμός ή εξαφάνιση των νοσοκομειακών βιβλιοθηκών

Σε κάθε συνάντηση ιατρικών βιβλιοθηκονόμων ένα ερώτημα αρχίζει την κάθε κουβέντα:

«-Από πότε έχετε να πάρετε επιστημονικά περιοδικά;»

Έτσι απλά διατυπώνεται ο «πόνος» των βιβλιοθηκονόμων για να καλυφθούν οι ανάγκες σε τρέχουσα, έγκυρη και διεθνή πληροφόρηση των επιστημόνων υγείας. Κι ενώ παγκοσμίως γίνονται θαύματα πληροφόρησης, -δηλ. υπάρχουν δημοσιεύματα που μπορεί να χρησιμοποιηθούν ώστε να βελτιωθεί η πρόληψη ασθενειών ή τα υπάρχοντα θεραπευτικά πρωτόκολλα- στην Ελλάδα δεν έχουν δημιουργηθεί μοντέλα ή πλατφόρμες που θα αξιοποιούν την πληθώρα πληροφοριών και γνώσης ή για να το πούμε πιο απλά δεν υπάρχει ένας Εθνικός φορέας, μια Εθνική Ιατρική Βιβλιοθήκη που θα συλλέγει, θα αξιολογεί και τελικά θα παρέχει συστηματικά όλη την παραγόμενη γνώση.

Για ποιον όμως, λόγο γίνεται αυτή η συζήτηση; Τι χρειάζεται όλη αυτή η δυνατότητα πρόσβασης στην ιατρική γνώση και τι ρόλο παίζουν οι βιβλιοθήκες σ΄ όλο αυτό το σκηνικό;

Το ζητούμενο δεν είναι άλλο από την παροχή καλύτερης ποιότητας υγείας. Γιατί μόνο ο σωστά πληροφορημένος επιστήμονας μπορεί να οδηγηθεί σε θεραπευτικά πρωτόκολλα αποτελεσματικά για τον άρρωστο και για το δημόσιο σύστημα παροχής υγείας.

Συχνά - για να εξηγηθεί- τι σημαίνει ιατρική βιβλιοθηκονομία μου αρέσει να φέρνω το παράδειγμα ενός καρκινοπαθούς που «θεραπεύεται» με παλιά χημειοθεραπευτικά γιατί ο γιατρός του δεν έχει πληροφόρηση για τα νεότερα (βλέπε «Ένας βιβλιοθηκονόμος στο νοσοκομείο»). Μ΄ αυτό τον τρόπο θέλω να καταδείξω την τραγικότητα της έλλειψης έγκυρης, έγκαιρης, συστηματικής και τεκμηριωμένης πληροφόρησης. Είναι προφανές το δικαίωμα αλλά κι η υποχρέωση στην πληροφόρηση των επιστημόνων, όσο προφανής είναι κι υποχρέωση των ιατρικών βιβλιοθηκονόμων να παρέχουν αυτή την πληροφόρηση μέσα από Βάσεις Δεδομένων, περιοδικά, βιβλία, news letter κλπ.

Μήπως όμως είναι προφανής κι η υποχρέωση των εκάστοτε υπουργών, γ. γραμματέων, διοικητών … να ακούσουν τους βιβλιοθηκονόμους που εδώ και χρόνια φωνάζουν ότι οι νοσοκομειακές βιβλιοθήκες αν δεν εκσυγχρονιστούν θα πεθάνουν;

Τι σημαίνει εκσυγχρονισμός για μια νοσοκομειακή βιβλιοθήκη;

* Πρώτα από όλα σημαίνει έγκυρη ανανέωση των συνδρομών της.

* Μετά σημαίνει συμμετοχή στα υπάρχοντα διεθνή, ευρωπαϊκά, εθνικά, ακαδημαϊκά, τοπικά δίκτυα. Στην Ελλάδα- κατά ένα νομικίστικο παράδοξο- οι νοσοκομειακές βιβλιοθήκες έχουν αποκλειστεί από τη συμμετοχή στο ακαδημαϊκό δίκτυο Heal-link, την οικονομική δαπάνη του οποίου έχει το Υπουργείο Παιδείας κι έτσι αφού είναι φύσει αδύνατο να συνεργαστούν οι δύο υπουργοί (Παιδείας-Υγείας) μένουν για χρόνια εκτός δικτύου οι νοσοκομειακές βιβλιοθήκες.

* Δημιουργία συνεργατικών δράσεων οριζόντιας δικτύωσης. Το απλούστερο όλων: να καλύπτουν πολύπλευρα οι νοσοκομειακές βιβλιοθήκες τις πληροφοριακές ανάγκες των χρηστών τους χωρίς να λαμβάνουν όλες το ίδιο έντυπο περιοδικό, δηλαδή, να δημιουργηθεί μια κοινοπραξία όπου θα καταγραφούν τα περιοδικά που χρειάζονται κι ο κάθε τίτλος να αγοράζεται μόνο μια φορά αλλά να παρέχεται σε όλα τα ιδρύματα.

Υπάρχουν χιλιάδες πράγματα που θα μπορούσαν ακόμη να περιληφθούν στο κεφάλαιο «εκσυγχρονισμός νοσοκομειακών βιβλιοθηκών», αλλά νομίζω ότι αυτά αρκούν για αρχή και για εξοικονόμηση πόρων. Εξάλλου από την πλευρά των βιβλιοθηκονόμων υπάρχει ένα απίστευτο ανθρώπινο δυναμικό με υψηλό μορφωτικό επίπεδο και διάθεση για δουλειά. 

***
της Ειρήνης Τσαλαπατάνη, ιατρικής βιβλιοθηκονόμου

Ασθενούν οι νοσοκομειακές βιβλιοθήκες

της Ειρήνης Τσαλαπατάνη



Σύμφωνα με στοιχεία της Εθνικής Στατιστικής Υπηρεσίας 66 βιβλιοθήκες ανήκουν σε νοσοκομειακά ιδρύματα. Στην πραγματικότητα, συχνά, ως «βιβλιοθήκη» ορίζεται ένας χώρος που δεν πληροί καμία προϋπόθεση, άρα λοιπόν, μπορούμε να πούμε –με σχετική ασφάλεια- ότι οι ενεργές νοσοκομειακές βιβ/κες της Ελλάδας δεν ξεπερνούν τις 40.

Ποιος, όμως είναι ο ρόλος τους, για το ίδρυμα στο οποίο ανήκουν;

Έργο της Βιβλιοθήκης είναι να παρέχει οργανωμένες υπηρεσίες πληροφόρησης για την υποστήριξη του κλινικού έργου και των πληροφοριακών αναγκών του επιστημονικού προσωπικού, που σχετίζονται με την εκπαίδευση και την έρευνα. Η έγκυρη και έγκαιρη πληροφόρηση που μπορεί να παρέχει η βιβλιοθήκη είναι όπλο στα χέρια των επιστημόνων για τη δημιουργία τεκμηριωμένων θεραπευτικών πρωτοκόλλων και απομακρύνει την πιθανότητα κατευθυνόμενης συνταγογράφησης και εξάρτησης από τις φαρμακευτικές εταιρείες.

Για την πλειονότητα των νοσηλευτικών ιδρυμάτων της χώρας, οι βιβ/κες δεν υπάρχουν στον οργανισμό. Έχουν ενταχθεί με διάφορες αποφάσεις, διοικητικά στις εκάστοτε γραμματείες και τελούν υπό την επιστημονική εποπτεία του Επιστημονικού Συμβουλίου. Σε γενικές γραμμές η τύχη και η πολιτική της βιβλιοθήκης εξαρτάται από τον εκάστοτε διοικητή του ιδρύματος, παρότι από την πλευρά των βιβλιοθηκονόμων των νοσηλευτικών ιδρυμάτων έχουν γίνει αρκετές προσπάθειες επικοινωνίας με τους ιθύνοντες, μέσω συγκεκριμένων προτάσεων.

Από την άλλη πλευρά, υπάρχει ένα σημαντικό ζήτημα που προκύπτει για τη βιωσιμότητα όλων των νοσοκομειακών βιβλιοθηκών αφού οι περισσότερες λειτουργούν έχοντας ένα βιβλιοθηκονόμο ως προσωπικό. Αν υπάρξει συνταξιοδότηση, κλείνει η θέση του βιβλιοθηκονόμου αφού είναι μονήρης κι ο νόμος δεν προβλέπει εξαίρεση για τους βιβλιοθηκονόμους. Κατά συνέπεια, κλείνει και η βιβλιοθήκη γιατί για να λειτουργήσει χρειάζεται ειδικές γνώσεις- όπως τουλάχιστον υποστηρίζουν τα διεθνή πρότυπα.

Από πρόσφατες έρευνες (Λάππα & Χαλεπλίογλου, 2007, Καλογεράκη & Τσαλαπατάνη 2008, Τσαλαπατάνη, 2009), τόσο για την κατάσταση των νοσοκομειακών

βιβλιοθηκών, όσο και για το «προσοντολόγιο» των ιατρικών βιβλιοθηκονόμων προέκυψαν τα εξής στοιχεία:

Οι ιατρικές βιβλιοθήκες που υπάγονται στα ακαδημαϊκά ιδρύματα και όσες από τις νοσοκομειακές ανήκουν σε πανεπιστημιακά νοσοκομεία διαθέτουν καλύτερο επίπεδο συλλογής εξαιτίας κυρίως, της συμμετοχής τους στη Heal-link (κοινοπραξία Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών).

Οι ιατρικοί βιβλιοθηκονόμοι που εργάζονται σε νοσοκομειακές βιβλιοθήκες διαθέτουν υψηλό επίπεδο μόρφωσης, αναπτύσσουν τομείς που δε χρειάζονται χρηματοδότηση πχ εκπαίδευση χρηστών, αλλά οι βιβ/κες τους «πάσχουν» σε επίπεδο συλλογής, δηλ. έχουν παλιές συλλογές και οι ανανεώσεις συνδρομών των περιοδικών αργούν ή δε γίνονται ποτέ.

Τι πρέπει να γίνει;

1. Ένταξη των βιβλιοθηκών στον οργανισμό του ιδρύματος, με αποσαφήνιση του ρόλου τους. Προσδιορισμός της βιβλιοθήκης στο οργανόγραμμα -τουλάχιστον-ως αυτοτελές γραφείο με υπεύθυνο πτυχιούχο του κλάδου Βιβλιοθηκονομίας. Επίσης, εξαίρεση των βιβλιοθηκονόμων από τις διατάξεις του νόμου «για την εφεδρία» καθώς συνταξιοδότηση των βιβλιοθηκονόμων που υπηρετούν σε μονήρη θέση σημαίνει αυτόματα κατάργηση της βιβλιοθήκης.

2. Εμπλουτισμός της συλλογής των βιβλιοθηκών με Βάσεις Δεδομένων, ηλεκτρονικά βιβλία και περιοδικά προσβάσιμα από κάθε κλινική και τμήμα. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με οριζόντια δικτύωση των βιβλιοθηκών και συνεργατικές δράσεις συντονισμένες από το Υπουργείο ώστε να εξασφαλιστεί η μέγιστη οικονομία και η βελτίωση της ποιότητας της επιστημονικής πληροφόρησης.

Ερώτηματα

1. Γιατί δεν εντάσσονται οι βιβλιοθήκες στον οργανισμό των νοσηλευτικών ιδρυμάτων και μένουν μετέωρες με τριτοκοσμική αντιμετώπιση;

2. Γιατί δε δέχεται ο Υπουργός τους νοσοκομειακούς βιβλιοθηκονόμους που πασχίζουν εδώ και καιρό να δώσουν λύσεις για τη λειτουργία των βιβλιοθηκών εξασφαλίζοντας χρόνο και χρήμα;

21 χρόνια

"Αν δεν ήταν χθες, ήταν προχθές – όχι - … ήταν… ήταν βέβαια πριν γεννηθεί η μικρή… πριν γεννηθεί και ο μεγάλος… δεν είχαμε ακόμη παντρευτεί…τι λέω; Δεν τα «είχαμε φτιάξει» καν… ούτε βέβαια είχαμε μπει στη Σχολή, αφού ούτε το σχολείο δεν είχαμε τελειώσει ακόμη…"

Κάπως έτσι ξετυλίγοντας τα χρόνια που πέρασαν, κι όσο μίκραινε το κουβάρι, με ολοένα και μεγαλύτερη μανία, πρέπει χθες να σκεφτόταν η κυρά μου πριν αναφωνήσει και με τρομάξει τον αφημένο στον κόσμο μου: «21 χρόνια, πότε πέρασαν δηλαδή 21 χρόνια; Σαν σήμερα ξεκινούσαμε την κατάληψη στο σχολείο». Ξαπλώσαμε,και σαν τη Ρώπα με τον «Πετσάλνικοοο», κατά ριπάς μονολογούσε: "21 ΧΡΟΝΙΑ!... με ακούς καλέ; Μέτρα… μέτρα…".

Τι σε κάνει λοιπόν να θυμάσαι κάτι που έκανες στις 6 Δεκεμβρίου του 1990; Ίσως αυτό που έκανες τότε να σε καθόρισε με κάποιο τρόπο, η συμμετοχή σου να εμβάθυνε τη σημασία του μέσα σου, να φύτεψε κάπως την ενήλικη ζωή σου. Οι κοινωνικές εκρήξεις ίσως να είναι εσωτερικές δημιουργίες. Πάντα κάτι ξεφεύγει πάντως στην απόπειρά μας να μιλήσουμε γι’ αυτά, πάντα κάτι λείπει και δεν μπορούμε ούτε να τα περιγράψουμε, ούτε να τα ερμηνεύσουμε, ούτε δυστυχώς να τα σχεδιάσουμε ή να τα οργανώσουμε. Και αυτό δεν θέλω να το εκλάβεις ως περίπου μεταφυσική βεβαιότητα

Τα κοινωνικά γεγονότα έχουν το δικό τους χρονόμετρο. Εμείς είμαστε καταδικασμένοι να χρησιμοποιούμε το άλλο, που μετράει χρόνια, άλλοτε 21, άλλοτε 3. Τουλάχιστον η αμφισβήτηση πολλαπλασιάζεται με καταβολάδες. 

Ο γιος μας χθες με ρώτησε γιατί οι αστυνομικοί φυλάνε τη Βουλή και δεν αφήνουν τον κόσμο να μπει μέσα...            

Το κλειδί και η ελευθερία

… "Τι τα θες

           οι φίλοι μου ήταν πεινασμένοι

                  φαγώθηκαν τα χρήματα των μενεξέδων"

Το έχουμε ξαναπεί: μια φράση συχνά ξεκλειδώνει τις σκέψεις, ανοίγει την πόρτα στις μνήμες και την αφήνει ορθάνοιχτη απελευθερώνοντας τα μέσα μας ωδικά πουλιά. Τώρα, αν καμιά φορά με δείτε να κάθομαι ώρες, μέρες ή χρόνια και να κοιτώ το κλειδί που κρατώ, είναι γιατί έτσι εξαντλώ τη ελευθερία μου: να επιλέγω αν θα χρησιμοποιήσω ή όχι αυτό το κλειδί. Άκου:


"... φαγώθηκαν τα χρήματα των μενεξέδων"
"... φαγώθηκαν τα χρήματα των μενεξέδων"
"... φαγώθηκαν τα χρήματα των μενεξέδων"
"... φαγώθηκαν τα χρήματα των μενεξέδων"
"... φαγώθηκαν τα χρήματα των μενεξέδων"

***

Η φράση είναι από το ποίημα «οι μενεξέδες, οι πεινασμένοι φίλοι και το παιδί με τα χρυσά μάτια» του Ναζίμ Χικμέτ (μετ. Άρη Δικταίου)

Ιστορίες βιβλιοθηκών (2): οι Βρυξέλλες

Στις βιβλιοθήκες πολλές φορές εκτυλίσσονται (συχνά εν αγνοία μας) ιστορίες βιβλίων και αναγνωστών. Δύο μέρες μετά το προηγούμενο σημείωμα για τα μπορντέλα και τη βιβλιοθήκη της Καστοριάς, μας επισκέφτηκε τελικά ο Κ. Σημαιοφορίδης, με τον οποίο είχα μια ενδιαφέρουσα συζήτηση για το Ραφαηλίδη και τα δύο σημεία της Καστοριάς που αναφέρει στο βιβλίο του. Μου είπε πως οι ιδεολογικές διαφορές δεν αφαιρούσαν στο ελάχιστο την αμοιβαία εκτίμηση του ενός προς τον άλλο. Είπαμε πως θα πούμε περισσότερα όταν διαβάσει και εκείνος το «Μνημόσυνο για ένα ημιτελή θάνατο».

Τα βιβλία είναι καταφυγές και περάσματα. Ετούτο σημαίνει πως ο ρόλος τους είναι παροδικός. Ακόμη και αν χρησιμοποιηθούν ξανά, οφείλεις είτε να βγεις από το τέλος τους, είτε να μπεις στην αρχή τους από άλλο σημείο. Είναι φιλόξενα όσο τα διαβάζεις- μετά μάλλον κλείνονται στον εαυτό τους και αφιερώνονται στη σιωπή της αυτάρκειάς τους. Τέλος, κατά κανόνα τα βιβλία εκδικούνται τους δημιουργούς τους ζώντας περισσότερο από αυτούς. Προνομιακός χώρος, όπου συντελούνται όλα αυτά είναι οι βιβλιοθήκες, τόποι αθανασίας των έργων του πνεύματος ή αν προτιμάτε, νεκροταφεία των δημιουργών του.

Το οδοιπορικό αυτό σε αναφορές των βιβλιοθηκών σε βιβλία συνεχίζεται με ένα χάρτη: θα διαλέξουμε μια πόλη, τις Βρυξέλλες, και θα γυρίζουμε γύρω της για να βρούμε την ευκαιρία να μιλήσουμε πάλι για το ρόλο των βιβλιοθηκών στην ιστορία μας.

… «Γεννήθηκα, κατά τύχη, στις Βρυξέλλες, καθώς οι γονείς μου αναζητώντας τον άρτο τον επιούσιο και τις καλές βιβλιοθήκες, ταξίδευαν στους δρόμους του κόσμου… η γνώση για μένα, δεν διαχωριζόταν από τη ζωή, ήταν η ίδια η ζωή… Έχω συχνά σκεφτεί, από τότε, ότι η ποίηση αντικαθιστούσε σε μας την προσευχή, … Είχα, κατά τύχη, βρει εύκολα δουλειά στη Μπελβίλ ως σχεδιαστής σε ένα εργοστάσιο που κατασκεύαζε μηχανές. Το βράδυ ο οδοντωτός και το μετρό με οδηγούσαν μέχρι την Αριστερή Όχθη, στο Καρτιέ Λατέν… Μου έμενε μιάμιση ώρα για να διαβάσω στη Βιβλιοθήκη Σαιντ Ζενεβιέβ με ένα κεφάλι τόσο κουρασμένο που λειτουργούσε μόνο κατά το ήμισυ…»

Διαλέγω στιγμιότυπα, σκόρπιες φράσεις, από τη ζωή ενός βιβλιόφιλου επαναστάτη από αυτούς που έζησαν τον 20ο αιώνα στην πρώτη γραμμή των αγώνων για την αλλαγή της κοινωνίας. Αρχικά αναρχικού, μετέπειτα μπολσεβίκου, κριτικού του σταλινισμού, συγγραφέα και ιστορικού…. Η αυτοβιογραφία του Βικτόρ Σερζ (Αναμνήσεις ενός επαναστάτη, εκδ. Scripta, 2008) είναι ένα από τα βιβλία που διαφωτίζουν ποικιλότροπα τα σημαντικά γεγονότα του 20ου αι., με μια γραφή που ταλαντεύεται ανάμεσα στη στράτευση και την ελευθερία της σκέψης για να αφηγηθεί μια ζωή που ξεκινάει την πολιτική της δράση στους δρόμους και την τελειώνει στην εξορία και τις φυλακές.

Από τις Βρυξέλλες και συγκεκριμένα από τους σοσιαλιστές του Βελγίου ξεκίνησε μια πρακτική που αντέγραψαν στις αρχές του 20ου αιώνα οι «δημοκρατικοί» στην Ισπανία: Σοσιαλιστές και Ριζοσπάστες το έλεγαν “casa del pueblos” (σπίτι του λαού). Οι αναρχικοί το έλεγαν “centro obreros” (εργατικό κέντρο). Στην ουσία και το μεν και το δε ήταν αίθουσες συγκεντρώσεων. εκδηλώσεων και διδασκαλίας των προλετάριων και αγροτών, διάσπαρτες στην Ισπανία, όπου καλλιεργούνταν οι πολιτικοί και ιδεολογικοί δεσμοί τους. Κάθε κόμμα ή ιδεολογία είχε τα δικά του, πολλά δε πρόσφεραν και φαγητό ενώ σε αρκετά υπήρχαν και βιβλιοθήκες. Οι αναρχικοί όριζαν και βιβλιοθηκάριο του Κέντρου (Οι Ισπανοί αναρχικοί: τα ηρωικά χρόνια 1868-1936/Μάρεϊ Μπούκτσιν, εκδ. Βιβλιοπέλαγος, 2011)

Τρίτο σημείο πρόσβασης στις Βρυξέλλες ο σύντροφος Κάρολος. Είναι πασίγνωστη η σχέση του Μαρξ με τις βιβλιοθήκες, ιδιαίτερα τη Βρετανική, της οποίας ήταν σταθερός θαμώνας. Είναι αρκετά γνωστή και η παραίνεση του πατέρα του στον ίδιο, όταν ήταν φοιτητής (και μέλος της «Λέσχης των Ποητών») στη Βόννη να «γυμνάζει και το σώμα όπως το πνεύμα του», την οποία εξάλλου δεν τήρησε ποτέ… Σχετικά άγνωστο είναι το στιγμιότυπο που αναφέρεται στην περίοδο που ζούσε στις Βρυξέλλες, τη δημοτική βιβλιοθήκη των οποίων επισκεπτόταν τακτικότατα επίσης. Κάποια στιγμή αποφάσισαν με τον Έγκελς να κάνουν ένα ταξίδι 6 εβδομάδων στην Αγγλία προκειμένου να επωφεληθούν από τις πλούσιες σε υλικό βιβλιοθήκες του Μάντσεστερ και του Λονδίνου (Κάρολος Μαρξ/Φράνσις Γουίν, εκδ. Ωκεανίδα, 2001).

Και στις τρεις ιστορίες οι βιβλιοθήκες αποτέλεσαν εργαλείο μόρφωσης, έρευνας και ιδεολογικής εγρήγορσης για ανθρώπους που σημάδεψαν την ιστορία των κοινωνικών αγώνων. Καμιά φορά σκέφτομαι (ελπίζω) με τη δουλειά μου να συνεχίζω την παράδοση αυτή…

Ιστορίες βιβλιοθηκών (1): η Ευλαμπία

Χθες η κόρη μας είχε γενέθλια- έκλεισε τα πολλά… δύο χρόνια της. Εντάξει μπορώ πια να καταλάβω τις διαφορές των δύο φύλων εναργέστερα… Ας πούμε, είμαι σίγουρος πως τώρα που κάθομαι να γράψω αυτό το σημείωμα, το βλέμμα της μου λέει με σιγουριά: «για μένα γράφεις, το ξέρω». Γι’ αυτό και εγώ, που δεν θέλω να με καταλάβει, για άλλα θα σας πω.

Τα τελευταία χρόνια έχουν αρχίσει να με ενθουσιάζουν οι συναντήσεις της ανάγνωσης: γεγονότα και περιγραφές που σμίγουν μόνο γιατί έτυχε να διαβάσω βιβλία που τις περιέχουν απομονωμένες (για τους δικούς τους λόγους), στοιχεία που απαντούνται στη ζωή ή τη σκέψη μου και στα παράλληλα σύμπαντα της μυθοπλασίας ή της σκέψης των συγγραφέων.

Διάβασα αυτές τις μέρες στο «Μνημόσυνο για έναν ημιτελή θάνατο» του ευφυή, παθιασμένου και αριστερού Βασίλη Ραφαηλίδη μια περιγραφή για το μπουρδέλο της Καστοριάς, όπου έζησε τα εφηβικά του χρόνια. Μοιάζει να «συνομιλεί» με αυτό που έγραψα λίγες μέρες πριν για το παλιό μπουρδέλο της Κορίνθου:

… «το ωραιότερο θέαμα το πρόσφερε το μπορντέλο της Καστοριάς. Βρίσκονταν στην είσοδο της πόλης, σκαρφαλωμένο σε έναν βράχο. Μέσα είχε δυο «ιέρειες» την κυρία Νίκη και την κυρία Κούλα, που σε λίγο θα τις γνωρίσω καλά κι εγώ.

Όταν λοιπόν, επέστρεφαν οι στρατιώτες απ΄ τα μέτωπα του Γράμμου και του Βίτσι, δυο τεράστιες ουρές σχηματίζονταν έξω απ’ το μπορντέλο. Η μία κατέληγε στο κρεβάτι της κυρίας Νίκης. Και η άλλη στο κρεβάτι της κυρίας Κούλας. Παρόμοιες ουρές, ξανάδα μόνο όταν πήγα στο στρατό, όχι στο μπορντέλο της Κορίνθου, αλλά μπροστά απ’ το καζάνι του συσσιτίου» …

Η πρώτη εικόνα της 18μηνης στρατιωτικής μου ζωής ήταν οι μεγάλες ουρές μπροστά από τα μαγειρεία στο στρατόπεδο της Κορίνθου, και ακόμη πιο συγκεκριμένα ο ίσκιος μας πηγαίνοντας βράδυ για φαΐ που σέρνονταν σαν μαύρο φίδι στο γυμνό τοίχο που φώτιζε ένας δαιμονισμένος προβολέας. Για κάποιο λόγο αυτή η εικόνα τυπώθηκε στα μυαλά δύο αντρών με πολλά χρόνια διαφορά μεταξύ τους, με την ίδια ένταση και το ίδιο συναίσθημα…

Λίγες σελίδες μετά το «μπορντέλο» της Καστοριάς ο Ραφαλίδης μιλάει και για τη βιβλιοθήκη της:

… «Άρχισα, λοιπόν, να ψάχνω στη δημοτική βιβλιοθήκη της Καστοριάς, με τη βοήθεια του συμπαθέστατου και μεγαλοπρεπέστατου βιβλιοθηκάριου κυρίου Ζήκου, για βιβλία σχέση έχοντα με πολέμους, με αντάρτικα, με επαναστάσεις, όλα ανάκατα. Κι ούτω πως έφτασα κάποτε στην Ιστορία της Γαλλικής Επανάστασης του Μινιέ… Εκείνο τον καιρό διάβαζα μετά μανίας ό,τι μου ‘πεφτε στο χέρι. Από Καζαμία μέχρι Μάσκα, και από Ντελί μέχρι Ντοστογιέφσκι, Σαίξπηρ, Μολιέρο. Μολιέρος δεν υπήρχε στη βιβλιοθήκη του πατέρα μου. Μου τον σύστησε ο κύριος Ζήκος, ο βιβλιοθηκάριος.» …

Λίγες σελίδες πριν (στη ζωή πάντως δεν μπορείς να γυρνάς στις «πίσω σου σελίδες») αναφέρει τον «καλό του φίλο» και συμμαθητή Κώστα Σημαιοφορίδη. Ο παλιός βουλευτής της ΝΔ έρχεται συχνά στη βιβλιοθήκη που δουλεύω. Σκέφτομαι να τον ρωτήσω για το Ραφαηλίδη, τη βιβλιοθήκη της Καστοριάς και τον κύριο Ζήκκο και μάλλον και για το μπορντέλο, την κυρία Νίκη και την κυρία Κούλα (σαφώς άλλη από αυτήν του Κουμανταρέα στην ομώνυμη νουβέλα).

Ακόμη και αν υποκρίνομαι τον απορροφημένο στους λαβύρινθους της σκέψης μου, την παρακολουθώ να παίζει δίπλα μου, αδειάζοντας και γεμίζοντας ένα κουκλόσπιτο και να σιγομουρμουρίζει την «Ευλαμπία» (οικογενειακό σουξέ κι αυτό του καλοκαιριού), που μιλάει για μια ακόμη ιστορία ανάμεσα στα δύο φύλα….

(Συνεχίζεται…)

Το διαρκές βίωμα

Ξέρεις, νομίζω πως η επέτειος της εξέγερσης του Πολυτεχνείου δεν είναι κάτι που προστατεύεται για να μην αμαυρωθεί...

... θα έλεγα λοιπόν πως μάλλον είναι ένα διαρκές βίωμα αντίστασης

Το έθνος και η δημοκρατία

Από την εποχή που ο «Εθνικός Στρατός» πολεμούσε με το «Δημοκρατικό Στρατό», υπερασπιζόμενοι ο ένας το έθνος και ο άλλος τη δημοκρατία, έγινε φανερό πως στην Ελλάδα αυτά τα δύο δεν πάνε ποτέ μαζί και ποτέ δεν υπηρετούνται ταυτόχρονα. Ή κάπως έτσι. Λίγα χρόνια μετά τον εμφύλιο, οι επαγγελματίες εθνικόφρονες παραμέρισαν τη δημοκρατία για να υπερασπίσουν πάλι την έννοια του έθνους- κλείνοντας για μια ακόμη φορά την εθνοπατριωτική τους αποστολή με μια εθνική καταστροφή. Και αφού η ιστορία πάντα ξεκουράζεται μερικά χρόνια παίρνοντας έναν υπνάκο πριν βγει πάλι το σεργιάνι της στο χρόνο, τον τελευταίο καιρό που η δημοκρατία συγκρούεται με τις δυσλειτουργίες της, ανεβαίνουν οι μετοχές του «έθνους» στα στόματα των υπεύθυνων για τα αδιέξοδα του έθνους πολιτικών.

Ο υπουργός οικονομικών και «βαρύνουσα πολιτική προσωπικότητα», δεινός ρήτορας και επίδοξος αρχηγός του κόμματος των σοσιαλιστών Ευάγγελος Βενιζέλος τον τελευταίο καιρό που τα πράγματα στην Ελλάδα δεν πάνε και πολύ καλά… επιδίδεται με ιδιαίτερη ζέση στην επίκληση του έθνους. Επιχειρεί με το ιδεολόγημα αυτό να συγκολλήσει τα κομμάτια της κοινωνίας που διαλύει η πολιτική του; Είναι τάχα μόνο αυτή η πρόθεσή του; Στις 27/10/2011 ο ίδιος δήλωνε πως «μεταξύ έθνους και τραπεζιτών επιλέγουμε το έθνος», την ίδια στιγμή που ισχυριζόταν πως η παρουσία και ο έλεγχος της τρόικας των δανειστών πρέπει να είναι «τακτική και συνεχής». Την ίδια μέρα δήλωνε υπερασπιζόμενος τη νέα δανειακή σύμβαση πως  «απαλλάχτηκε το έθνος από ένα σημαντικό βάρος». Στις 7/11 δήλωσε «Έχουμε μια νέα κυβέρνηση εθνικής ενότηταςκαι εθνικής ευθύνης. Αυτή είναι η απόδειξη της δέσμευσής μας και της ικανότητάςμας ως Έθνος να εφαρμόσουμε το πρόγραμμα και να ανασυγκροτήσουμε τη χώρα». Είναι πολλοί αυτοί που έχουν σχολιάσει τη χρήση των όρων «έθνος» και «θεός» τον τελευταίο καιρό από χείλη μη εξοικειωμένα με τις λέξεις αυτές. Είναι μόνο μια προσφυγή στη μεταφυσική ουτοπία ή μήπως απηχούν δεύτερες πολιτικές σκέψεις;

Η πρόσφατη ιστορία μας έχει δείξει πως η υπερβολική χρήση ακονίζει το μαχαίρι του «έθνους», το οποίο καταφέρνει τρομακτικές πληγές στο σώμα της δημοκρατίας. Ελπίζω να μάθαμε κάτι και να απαντήσουμε κατάλληλα. Όσοι θεράποντες της δεύτερης.

Ένα κερί για τα παλιά μπουρδέλα

Εδώ ήταν παλιά τα μπουρδέλα. Η μικρή μας πόλη τα είχε βάλει ήσυχα-ήσυχα σε μιαν άκρη της, να μην την ενοχλούν με τα θαμπά τους φώτα, τους ξαναμμένους φαλλούς των φαντάρων και τα πανσέληνα στήθη των κοριτσιών (που στέκονται σαν φανοστάτες στις μισάνοιχτες πόρτες). Η πόλη μεγάλωσε και έσπρωξε πιο πέρα την άκρη της, τα κορίτσια γέρασαν, οι φαντάροι απολύθηκαν βέβαια προ πολλού. Και το φυλάκιο απέναντι το κλείσανε. Τώρα τα μπουρδέλα στέκουν ρημάδια, χωρίς σκεπές (το νερό της βροχής χρόνια τώρα ξεπλένει τα πάθη σπρώχνοντάς τα βαθειά μέσα στο χώμα), με λογκωμένες αυλές και χάρβαλα παντζούρια και δαγκωμένους σοβάδες. Καμιά φορά όταν περνάω απέξω θέλω να μπω ν’ ανάψω ένα κερί γι’ αυτούς που έχυσαν εδώ το σπέρμα τους, γι’ αυτές που έχυσαν εδώ το δάκρυ τους, γι’ αυτές και αυτούς που ίδρωσαν από αγωνία και απόγνωση. Εδώ.

Ασυναρτησίες με ένα σπουργίτι*

Κυριακή πρωί σαν να είσαι στην άκρη του τούνελ, έξω στο φως. Είχες την αίσθηση αυτές τις μέρες πως δεν υπάρχει άκρη, εξάλλου τούνελ χωρίς φως στην άκρη του, δεν είναι τούνελ: είναι αδιέξοδο.  Κάποιες στιγμές έβλεπες το φως στην άκρη και έλεγες "είναι το τραίνο που έρχεται κατά πάνω μου". Όπως και να ‘ναι, είσαι στο φως, σπρώχνεις ένα καρότσι, μες στο καρότσι είναι η δίχρονη κόρη σου που τραγουδάει επίμονα «γιάγελα, γιάγελα, γιάγελα ουου». Έχεις φτάσει στο Γαλάτσι προσπαθώντας να βάλεις σε σειρά τα πράγματα του μυαλού σου. Στρίβεις σε μια πάροδο. Λίγα μέτρα πιο πέρα συναντάς το καφενείο-ουζερί «το σπουργίτι». Χαμογελάς.

Παρασκευή βράδυ. Επιστρέφεις από το σούπερ μάρκετ. Στην άδεια «Όμορφη Γρανίτσα» δυο ηλικιωμένοι παρακολουθούν από την ανοιχτή τηλεόραση τη συζήτηση στην κατάμεστη Βουλή. Ψάχνεις να βρεις το νόημα της αντίθεσης (γεμάτη Βουλή-άδειο καφενείο). Όμως σου ξεφεύγει. Σαν το σπουργίτι: πήρε τα ψιχουλάκια του και φεύγει το νόημα των πραγμάτων. Σαν το τραγουδάκι το παιδικό που έλεγε ο γιος σου «στα νιάτα του» (!!):

«Ένα σπουργιτάκι τόσο δα

στο παραθυράκι πώς χοροπηδά!

Τσίου, τσίου, λέει, κρύο φοβερό

ούτ’ ένα σποράκι δεν μπορώ να βρω.

Έλα σπουργιτάκι τρα λα λα

έχω να σου δώσω ψίχουλα πολλά

είμ’ ένα παιδάκι με καρδιά καλή

έλα σπουργιτάκι σ’ αγαπώ πολύ.»

Σάββατο βράδυ, αργά. Πας να πάρεις τις Κυριακάτικες- «αλλάζουν συνεχώς πρωτοσέλιδο, θα αργήσουν να έρθουν». Στην ουσία δεν θες να επιστρέψεις στο σπίτι. Θα ήθελες να μπορούσες όλη νύχτα να περπατάς στις γειτονιές της μεγάλης μας πόλης. Να μαντεύεις τις σιωπές και να ερμηνεύεις τα φωτισμένα παράθυρα των σπιτιών της. Παρακολουθείς το λίγο κόσμο γύρω σου: ένα ζευγάρι επιστρέφει προφανώς από επίσκεψη. Συζητούν χαμηλόφωνα. Μια παρέα πιτσιρικάδες καπνίζουν «φούντα» δίπλα στο σιντριβάνι. Στο ψητοπωλείο αντικριστά συζητούν ένας άντρας και μια γυναίκα. Εκείνη τον κοιτά δακρυσμένη. Τελικά επιστρέφεις. Τα παιδιά έχουν κοιμηθεί. Εκείνη έχει ξαπλώσει. Ξαπλώνεις στο πλάι της και ανοίγεις και εσύ το βιβλίο σου: «Μνημόσυνο για έναν ημιτελή θάνατο». Κάποια στιγμή το μυαλό σου πάλι φεύγει. Θυμήθηκες απόψε εξαιτίας του Ραφαηλίδη τον Αντώνη το ζωγράφο από τη Χαλκίδα: εξορίες, εικονικές εκτελέσεις, φυλακές… Αγαπούσε τα σπουργίτια, ήταν η παρέα του στη φυλακή. Και τα «σκυλάκια». Είχε φυτρώσει ένα στο παράθυρο της φυλακής και αγαλλίαζε η ψυχή του. Μια μέρα τον είδε ο δεσμοφύλακας να το ποτίζει, ζύγωσε ο άθλιος και το έκοψε.

****

* ή «I'd rather be a sparrow than a snail./Yes I would./If I could,/I surely would…»