Ένα ταξίδι στην Πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη του Göttingen

της Ελευθερίας Κοσέογλου*

Η εβδομάδα 8 με 14 Μάη δεν ήταν μια συνηθισμένη εβδομάδα, ήταν η εβδομάδα που πήρα την απόφαση να επισκεφτώ την πόλη του Göttingen στο πλαίσιο LLP/ERASMUS Staff Training 2015-2016. Το Göttingen είναι μια μικρή πόλη της Γερμανίας 100.0000 κατοίκων, από τους οποίους 40.000 είναι φοιτητές. Μια καταπράσινη ήρεμη πόλη, ανθρώπινη, πραγματικά σαν ζωγραφιά, ταυτισμένη με το πανεπιστήμιο της και πλημμυρισμένη από ζωντανά χαρούμενα νεανικά πρόσωπα που κινούνται με τα ποδήλατα τους παντού. Φτάνοντας αργά το βράδυ δύο πράγματα μου έκαναν εντύπωση τα άπειρα ποδήλατα και η ερημιά στους δρόμους μια εικόνα που άλλαξε με το πρώτο φως της ημέρας, άλλη μια διαφορά μια που εκεί ο ήλιος σηκώνεται στις πέντε και μένει εκεί μέχρι τις δέκα το βράδυ.

Το πρωί με περίμενε μια πόλη ζωντανή με πολλά καφέ και μπυραρίες, μια πόλη με μεγάλη ιστορία με σπίτια από το 15ο αιώνα και τη συνηθισμένη για τα γερμανικά δεδομένα, όπως μου είπαν, γραφική κεντρική πλατεία, στην οποία δεσπόζει ένα κορίτσι που έχει κλέψει τα φιλιά των περισσοτέρων ανδρών. Η Gänseliesel, "το κορίτσι με τις χήνες", είναι σημείο αναφοράς της πόλης, όλοι οι πτυχιούχοι προσπαθούν να το φιλήσουν, ο μύθος λέει ότι όταν το πανεπιστήμιο ήταν αποκλειστικά αρρένων ήταν το μόνο κορίτσι που μπορούσαν να φιλήσουν. Καθώς πίνεις το καφέ ή την μπύρα σου όλο και θα πετύχεις κάποιον απόφοιτο με τους φίλους του να προσπαθεί να κλέψει το φιλί του κοριτσιού!

Δεύτερο σημείο κατατεθέν της πόλης και σημείο συνάντησης και για τους συμμετέχοντες στο πρόγραμμα, το πανεπιστήμιο, 40 άτομα από 20 χώρες βρεθήκαμε για μια εβδομάδα στους χώρους του πανεπιστημίου, μοιραστήκαμε εμπειρίες, γνώσεις, παρακολουθήσαμε μαθήματα και διαλέξεις ο καθένας ανάλογα με την ειδικότητα του, γελάσαμε και είδαμε πόσο μοιάζουμε μεταξύ μας πόσα κοινά έχουν οι χώρες μας, πόσα ίδια προβλήματα αντιμετωπίζουμε. Κοινή διαπίστωση όλων ότι είμαστε σε ένα κοινό δρόμο, δύσκολο δρόμο που όμωw πρέπει όλοι μαζί να βαδίσουμε. Ως Έλληνες συγκεντρώσαμε πολλές φορές το ενδιαφέρον των υπολοίπων ερωτήσεις πολλές για την οικονομική κατάσταση, τους μετανάστες το μέλλον της Ευρώπης, απαντήσεις δύσκολες και περίπλοκες .....

Ή ομάδα των βιβλιοθηκονόμων αριθμούσε 10 άτομα από την Ισπανία, Ιταλία, Λιθουανία, Λετονία, Γαλλία, Τσεχία και Ελλάδα.Μετά τη γνωριμία μας με την πανεπιστημιούπολη και την πόλη το πρόγραμμα ξεκίνησε με μια συναρπαστική περιήγηση στο νέο κτήριο της βιβλιοθήκης τους και συνεχίστηκε με διαλέξεις σχετικά με την ανοικτή πρόσβαση, τα αποθετήρια, τα προγράμματα που υποστηρίζουν την ανοικτή πρόσβαση, το θέμα των δημοσιεύσεων των καθηγητών και της αξιολόγησης των πανεπιστημίων. Η επόμενη μέρα το ίδιο συγκλονιστική μας πήγε πίσω στο χρόνο με την επίσκεψη στο ιστορικό κτήριο της βιβλιοθήκης όπου είχαμε την ευκαιρία να επισκεφτούμε ένα υπερσύγχρονο κέντρο ψηφιοποίησης και να δούμε μηχανήματα που όλοι θα θέλαμε να έχουμε στη βιβλιοθήκη μας. Εξειδικευμένα μηχανήματα για χάρτες, για μεγαλόσχημα βιβλία, ρομποτικά μηχανήματα. Είδαμε όλη τη διαδικασία της ψηφιοποίησης μέσα στο απόλυτο σκοτάδι σαν μια μυστηριακή τελετή. Στο ίδιο κτήριο χαθήκαμε μέσα στην παλιά εκκλησία Pauliner που έχει μετατραπεί με τις σχετικές επεμβάσεις σε ένα εκθεσιακό και συνεδριακό κέντρο όπου φιλοξενούνται τα παλαιότερα βιβλία, τα χειρόγραφα και τα σπάνια βιβλία.

Μέσα σε αυτό το κτήριο όλοι οι συμμετέχοντας μοιραστήκαμε τις δικές μας βιβλιοθήκες μέσα από τις παρουσιάσεις που είχαμε ετοιμάσει και μέσα σε δύο ώρες γυρίσαμε όλη την Ευρώπη Tallinn University, University of Ljubljana, Universidad de Valladolid, University of Barcelona, University of Thessaloniki Czech University of Life Sciences, Université Paris 3. Η τελευταία μέρα ήταν αφιερωμένη στην πληροφοριακή παιδεία και στο πρόγραμμα που ακολουθεί η βιβλιοθήκη και τα προβλήματα που αντιμετωπίζει, κοινός τόπος πάλι η δυσκολία ένταξης μαθήματος πληροφοριακής παιδείας στο πρόγραμμα σπουδών, ή συζήτηση έδειξε τα κοινά προβλήματα που αντιμετωπίζουμε για άλλη μία φορά. Μέσα σε μια εβδομάδα χωρίς πολύ προσπάθεια δουλέψαμε εικονικά στη βιβλιοθήκη του Goettingen αλλά και σε όλες τις βιβλιοθήκες των συναδέλφων.

Τα βράδια καθώς μαζευόμασταν όλοι χαλαρά με κοκτέιλ και μπύρες, έγιναν πολλές κοινωνικές και πολιτικές συζητήσεις, τραβήξαμε το ενδιαφέρον όλων και όλοι ήθελαν να μάθουν τι γίνεται στην Ελλάδα, πολλοί μύθοι διαλύθηκαν και πολλές κοινές φοβίες αποκαλύφθηκαν. Οι γείτονες Ιταλοί και Ισπανοί δεν έκρυψαν την ανησυχία τους για τη δική τους μοίρα, οι πιο βόρειοι επίσης ενδιαφέρθηκαν έντονα για το προσφυγικό και την διόγκωση της ΧΑ. Οι Γερμανοί συνάδελφοι δεν είχαν κανένα πρόβλημα να μας αποκαλύψουν τα προβλήματά τους, μάς μίλησαν λοιπόν για τις συνεχείς μειώσεις των παροχών και για τα mini jobs που έχουν καθιερωθεί σχεδόν παντού, ήταν πράγματι σοκαριστικό ότι στο υπερσύγχρονο κέντρο ψηφιοποίησης το προσωπικό ήταν ελάχιστο. Μας είπαν ότι σχεδόν το 40% των εργαζομένων στο πανεπιστήμιο είναι πλέον με συμβάσεις και με ημιαποσχόληση. Δεύτερη έκπληξη ήταν οι συνάδελφοι από την Αγγλία, οι οποίοι μας εξήγησαν το πρόβλημα με τα υπερβολικά δίδακτρα στα πανεπιστήμια αλλά και την πίεση που υφίστανται οι διδάσκοντες μέσα από διαρκείς και επίπονες αξιολογήσεις. Όλοι τοποθετούνταν υπέρ της παραμονής της χώρας τους στην ΕΕ. Κοινό πρόβλημά τους,  η επιβολή διδάκτρων πλέον στα πανεπιστήμια και η πληρωμή των συγγραμμάτων όπως και η συνεχώς αυξανόμενη τάση προς τη δημιουργία ιδιωτικών πανεπιστημίων. Οι χώρες που άνηκαν παλαιότερα στο ανατολικό μπλοκ φάνηκαν ως οι πιο "πληγωμένες" κοινωνικά και οικονομικά, χώρες που αναζητούν ουσιαστικά ταυτότητα και προσπαθούν να κερδίσουν το χαμένο χρόνο τους. Λύσεις δεν μπορούσαμε να βρούμε φυσικά και δεν ξέρω αν μπορεί πλέον να βρει κάποιος, αυτό που σίγουρα καταλάβαμε όλοι είναι ότι ο φόβος για το αύριο είναι κοινός και τελικά είμαστε όλοι "καταδικασμένοι" στην "κοινή μας μοίρα."

Η μέρα του αποχαιρετισμού ήταν δύσκολη, ποτέ δεν θα πίστευα ότι θα περνούσα τόσο καλά και θα γινόμασταν μια παρέα τόσο δεμένη σε ένα τόσο σύντομο χρονικό διάστημα. Από την πρώτη μέρα δημιουργήθηκε ένα αίσθημα οικειότητας, κάθε πρωί σκορπίζαμε στις αίθουσες και ανταμώναμε σαν παλιοί φίλοι κάθε απόγευμα στο φαγητό και στο ποτό με γέλια και ατέλειωτες συζητήσεις τόσες πολλές διαφορετικές κουλτούρες σε ένα τραπέζι!

Σήμερα αναπολώντας τις μέρες αισθάνομαι τη γλυκιά αίσθηση μιας παρέας, μιας ευρωπαϊκής παρέας με κοινό δρόμο, σαράντα άνθρωποι μίλησαν και γέλασαν για μία εβδομάδα χωρίς κανέναν περιορισμό.

***
Η Ελευθερία Κοσέογλου είναι βιβλιοθηκονόμος στη Βιβλιοθήκη του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης

Αστικό τοπίο

Είναι κι αυτοί οι μόνοι άντρες

που στέκονται κάτι απογεύματα του Μάη

στα ανοιχτά παράθυρα των σπιτιών τους

και παρακολουθούν τον κόσμο έξω να περνά

στους δρόμους ώρες ατελείωτες

Τα γερασμένα κορμιά τους ντυμένα με μια ξέχειλη αμάνικη φανέλα

και η σιωπή τους πλημμυρισμένη στο αίμα

Κι ύστερα γίνονται πίνακες κρεμασμένοι στους τοίχους

αυτής της πόλης που συνεχίζει να ζει

***

ο πίνακας είναι του Μιχάλη Μανουσάκη

Insallah!

της Καλλιόπης Μουτάφη*

Θέλω κάτι να γράψω αλλά δεν ξέρω τι… Πώς να περιγράψεις μια μαύρη βαλίτσα που κείτεται στο χωλ και κάνει πιο μαύρη την καρδιά που αντέχει εδώ και μια εξαετία όλα τα χαστούκια της ζωής;

-Ωπππ…σ' έπιασα εαυτούλη μου!
-εγώ… εγώ… ξέρεις
-ναι ξέρω… συμπάσχεις με τη βαλίτσα
-όχι δεν είναι…
-όχι δεν είναι μια απλή βαλίτσα… το ξέρω
-την είδες; Ήταν όμορφη… τα μάτια της λαμπύριζαν σαν μιλούσε για το ταξίδι…
-Ναι… την είδα… και τώρα εμείς τι κάνουμε; Πώς τα βάζουμε όλα αυτά σε τάξη;
-τι πήρε μαζί της;
-2-3 durex και τα αρώματα της Ανατολής…
-Και τα ρούχα; Δεν θα έχουν ρούχα;
-Τι να τα κάνουν, εαυτούλη μου; Τώρα θέλουν κάπου να φτάσουν… η ψυχή τους είναι παγωμένη…αυτήν θέλουν να ντύσουν… δεν τους νοιάζει το σώμα… Άλλωστε άκουσες τι είπε… πρέπει να περπατάνε ώρες και ώρες για να φτάσουν κάποτε… να φτάσουν σ΄ένα ειρηνικό τόπο που θα βρουν τα ανθρώπινα δικαιώματα τους…
-Κι αυτό τον τόπο τον ψάχνουν στην Ευρώπη; Αυτό είναι το όνειρο τους;
-Αυτό… αντίρρηση;
-Σε άκουγα που της έλεγες πως η Ευρώπη δεν είναι αυτό που νομίζουν… πως πληρώνουν πολύ ακριβά γι αυτό το απατηλό όνειρο… πως… πως… σαν να μην ήθελες να φύγει… σαν να ήθελες να την προφυλάξεις από κάτι…
-Ξέρεις λοιπόν… εγώ δεν μπορώ να προφυλάξω εμένα από εσένα… και ξέρεις λοιπόν… με φοβίζει αυτή η βαλίτσα… γιατί είναι φορτωμένη όνειρα… Κι εγώ τα φοβάμαι τα όνειρα
-Εκείνη όμως;
-Εκείνη είναι παιδί… και τα παιδιά λατρεύουν τα όνειρα…
-Τι είπε στον αποχαιρετισμό…
-Insallah μια μέρα να βρεθούμε ξανά σε έναν κόσμο γεμάτο ειρήνη και αγάπη

(Για την Μπερία που πριν είκοσι χρόνια άνοιξε τα ματάκια της στη Συρία και τώρα βαδίζει στον κακοτράχαλο δρόμο του ονείρου που λέγεται Βαλκάνια-Ευρώπη)

***
Η Καλλιόπη είναι φίλη μου. Οι πρόγονοί της ζούσαν στο Σαλμάν, στην επαρχία Καραμπουρούν της Περιφέρειας της Σμύρνης. Κάποιος της είπε κάποτε για τους τουρκόσπορους.

Αύριο

Πίσω από τη μάντρα γιγάντιοι γερανοί

Απλώνουν τους βραχίονές τους

Καυλωμένος καπιταλισμός χτίζει

Το Αύριο

Το Αύριο σε στύση πίσω απ’ τη μάντρα χτίζει το αύριο

Μπροστά από τη μάντρα σκυφτοί εργάτες

Περπατούν με τα χέρια στις τσέπες

Νικημένοι εργάτες χτίζουν

Το Αύριο

Το Αύριο σε στύση χύνει το αίμα τους

Αύριο ο πρωθυπουργός θα εγκαινιάσει το αύριο

Μια μέρα να γκρεμίσουμε τη μάντρα

***

η φωτογραφία είναι του Raymond Depardon

Βιβλιοδέτες της Αθήνας: διαφημιστικά επισήματα

Το βιβλίο δεν μαζεύει γύρω του μόνο τα προφανή πρόσωπα, το συγγραφέα, τον εκδότη, το βιβλιοπώλη και τον αναγνώστη. Η δημιουργία, η διανομή, η κατοχή του ανέκαθεν ενέπλεκε πολύ κόσμο. Αυτό είναι κάτι ευκρινές στον καθένα μας αν αντιμετωπίσουμε το βιβλίο και ως αντικείμενο, αλλά και ως μοναδικό τεκμήριο - κάτι που εύκολα μπορεί κανείς να κάνει σε μια βιβλιοθήκη. Η αφιέρωση, ο κολοφώνας, το verso της σελίδας τίτλου, η σειρά, ο πρόλογος και τα παροράματα, ο τυπογράφος, ο αριθμός των αντιτύπων είναι στοιχεία που συνήθως αγνοούμε, όμως υπάρχουν, είναι μπροστά μας και μας αφηγούνται πολλά ενδιαφέροντα πράγματα για τις συνθήκες που παράγονται και κυκλοφορούν τα βιβλία. Αν τα παραπάνω είναι στοιχεία που θα βρει λίγο-πολύ ο καθένας σε ένα τίτλο, υπάρχουν και αυτά τα μοναδικά στοιχεία που συνοδεύουν κάθε αντίτυπο ενός τίτλου. Εν πολλοίς μιλάμε για την ιστορία της κτήσης του: τη χειρόγραφη αφιέρωση, την τιμή πώλησης (χειρόγραφη ή σε επίσημα), το/τα ex libris (σφραγίδα, ξεχωριστό χαρτί, χειρόγραφο), τις σημειώσεις, τις μουτζούρες, τις άκοπες σελίδες, το εξώφυλλο και τη βιβλιοδεσία του, τη συστάχωση με άλλα βιβλία κ.ο.κ. Κάθε βιβλίο είναι δυο ιστορίες: το πνευματικό και το υλικό του περιεχόμενο. Νομίζω πως η έντυπη φύση του μας επιτρέπει να "διαβάσουμε και τις δύο", και αυτό είναι ένα πλεονέκτημα στην σύγκριση που γίνεται με το ηλεκτρονικό βιβλίο στο πλαίσιο της ούτως ή άλλως προβληματικής συζήτησης που αναπτύσσεται γι' αυτό το θέμα.

Η σημερινή περιήγηση είναι ένα φωτογραφικό αφιέρωμα στα διαφημιστικά επισήματα που συνόδευαν (και συνοδεύουν) συχνά τη βιβλιοδεσία ενός βιβλίου. Ο βιβλιοδέτης έρχεται να προστατέψει και να ομορφύνει το βιβλίο που του δίνει ο κτήτορας και από αυτή του την παρέμβαση προκύπτει ένα μοναδικό αντικείμενο που σε κάποιες περιπτώσεις είναι και αντιμετωπίζεται και ως έργο τέχνης (καλλιτεχνική βιβλιοδεσία). Οι βιβλιοθήκες και οι συλλέκτες συνήθως καταφεύγουν στις υπηρεσίες της βιβλιοδεσίας προκειμένου βασικά να προστατέψουν το βιβλίο από τη φθορά της χρήσης και τις συνθήκες (σκόνη, ήλιο, υγρασία). Οι βιβλιοδέτες συνήθιζαν να αφήνουν την "υπογραφή" τους στις δουλειές που έκαναν, συνήθως στη σελίδα που συνδέει το εξώφυλλο με το σώμα του βιβλίου (συχνά διακοσμημένη με "μαρμαρόκολλες"). Επικολλούνταν ένα επίσημα με το "λογότυπο" του βιβλιοδέτη, την πόλη και τη διεύθυνση του βιβλιοδετείου, προκειμένου όποιος χρησιμοποιεί το βιβλίο να μπορεί να καταφύγει στις υπηρεσίες του για δικές του ανάγκες. Αυτή η εμπορική-διαφημιστική ανάγκη συν το χρόνω αποτελεί πια μια ιστορική πηγή που μαρτυρεί την παρουσία των βιβλιοδετών, ακόμη και όταν πια έχει λήξει ο βίος και η δράση τους. Στο σημερινό αφιέρωμα παρατίθενται επισήματα βιβλιοδετών της Αθήνας του προηγούμενου αιώνα.

1. Βιβλιοδετείον Σπ. Αμπατζόπουλου. Οδός Κολοκοτρώνη 7

2. Βιβλιοδετείον Σπ. Αμπατζόπουλου "Η Εστία". Οδός Βουλής 16

 

3. Βιβλιοδέτης Β. Αργυρόπουλος. Άνθιμου Γαζή 13

3. Βιβλιοδετείον Μιχ. Αρνιώτου. Αθήναι

4. Βιβλιοδέτης Γραμμογράφος της Β[ασιλικής] Αυλής Μ. Αρνιώτης. Αθήναι

5. Τυπογραφείον και βιβλιοδετείον Ν. Καργιωτάκη και Σία. Οδός Αγίου Μάρκου 9

6. Βιβλιοδετείον Βασ. Σ. Κοντομανώλη. Οδός Ιπποκράτους 3 "έναντι Βαλ. Βιβλιοθ."

7. Βιβλιοδετείον Ν. Σ. Λάρδη. Αθήναι

8. Βιβλιοδετείον Θεοδ. Μαστραποστόλη. Οδ. Βουλής 5

9. Βιβλιοδετείον Ιωάν. Μούτση. Ασκληπιού 11. 

10. Βιβλιοδετείον Μπετσάκου. Στοά Πεζματζόγλου 10

11. Βιβλιοδετείον Πέτρου Δ. Πεντεφρή. Οδός Ευρυπίδου 2.

12. Βιβλιοδετείον Γεωρ. Ραζή. Χαριλ. Τρικούπη 21

13. Βιβλιοδετείον & Χρυσωτήριον Κωνστ. Ν. Φλωριανού. Κολοκοτρώνη 54.

14. Καλλιτεχνικόν Βιβλιοδετείον Τυπογραφείον Ν. Κ. Ψάλλη. Σόλωνος 110

15.Βιβλιοδετείον και Γραμμογραφείον Μαρίας Νικολάου, Οδός Νομισματοκοπείου και Πραξιτέλους 17

16. Βιβλιοδετείον Γ. Μίνωος, απέναντι Φρουραρχείου, αριθμ. 2

17. Βιβλιοδετείον Γ. Μίνωος, Κολοκοτρώνη 4 - Αθήναι

Δείτε ακόμη:
Σφραγίδες βιβλιοπωλείων σε βιβλία
Βιβλιοδέτες και βιβλιοπωλεία του Πειραιά: επισήματα και σφραγίδες
Βιβλιοπωλεία της Κωνσταντινούπολης: σφραγίδες και επισήματα του 19ου και του 20ου αιώνα

Μεγάλο Σάββατο

"Μα τι με θες;" - του είπε βγαίνοντας στην πίσω αυλή. " Έχω βάλει το λάδι για τα κεφτεδάκια. Θα κάψει". Της ζήτησε μόνο να τη βγάλει μια φωτογραφία με την καινούρια του μηχανή. Εκείνη του χαμογέλασε, πάντα χαμογελούσε στα καμώματά του. Στάθηκε δίπλα στη γλάστρα με την ορτανσία, δεν σκέφτηκε να βγάλει την ποδιά, κοίταξε ντροπαλά το μεταλλικό μαρκούτσι που θα την απαθανάτιζε, έδεσε τα χέρια μπροστά και έγινε πια φωτογραφία. Ύστερα μπήκε ξανά βιαστική στο σπίτι, έριξε τα κεφτεδάκια στο λάδι και τα χρόνια πέρασαν και πέθανε. Και τη θάψαν στο Δεύτερο Νεκροταφείο. Και έβαλαν στον τάφο επάνω τη φωτογραφία δίπλα στην ορτανσία με τα χέρια δεμένα μπροστά. Να κοιτάει ντροπαλά το μαρκούτσι που την απαθανάτιζε.

***
ο πίνακας είναι του Μιχάλη Μαδένη

Μεγάλη Παρασκευή

Μια μέρα είδα στον ύπνο μου πως πετούσα. Ξυπνώντας δεν ήμουν στο κρεβάτι μου. Έκτοτε είμαι ένας τραυματισμένος άγγελος ή πουλί.

***

ο πίνακας είναι του Χρόνη Μπότσογλου

Μεγάλη Πέμπτη

Ακόμη και τα κόκκινα λουλούδια πεθαίνουν

***

ο πίνακας είναι του Κυριάκου Κατζουράκη

Μεγάλη Τετάρτη

Ο πατέρας του πατέρα μου έλεγε πως ο ύπνος είναι που πάμε να κοροϊδέψουμε τους πεθαμένους. Όμως εγώ δεν θέλω άλλο να τους κοροϊδεύω.

***

ο πίνακας είναι του Χρήστου Παλλαντζά

Μεγάλη Τρίτη

Οι σκιές μας σέρνονται μια ζωή σε τοίχους και δρόμους ψάχνοντας μια τρύπα να χωθούν. Πάντα το καταφέρνουν στο τέλος.

***

ο πίνακας είναι του Εδουάρδου Σακαγιάν

Μεγάλη Δευτέρα

Η σιωπή είναι μια αμοιβαία διείσδυση.

*** 

ο πίνακας είναι του Χρήστου Μποκόρου

Πουτανία

Μπήκε στο «Πέντε» στην Κυπριάδου, λίγο μετά βρήκε θέση και κάθισε. Στο σταθμό στην Αγία Βαρβάρα οι πιο πολλοί κατέβηκαν. Παίρνοντας την Πατησίων το τρόλεϊ ξαναγέμισε. Είχε ανοίξει το βιβλίο του και διάβαζε δίπλα στο μεγάλο παράθυρο κι άφηνε το πρώτο φως της μέρας να φωτίσει το ανάπηρο μέσα του σιγά-σιγά. Σαν χάδι.

Στο ύψος της Κλωναρίδου πρέπει να μπήκε εκείνη. Γύρω στα 50, υπερβολικά λεπτή και νευρώδης, με βαμμένα ξανθά μαλλιά και απεριποίητη φτέρνα. Δεν θα την πρόσεχε έτσι απορροφημένος που ήταν στην ανάγνωση, αν δεν ξεκινούσε να μιλάει με μια παράξενη, κάπως στριγκή φωνή, που κάποιες φορές γινόταν αλλόκοσμα αργόσυρτη. Έλεγε για την πουτανία και τις πουτάνες τις Ουκρανές  που δεν ξέρουν να πουν «καλημέρα» και ύστερα πως δεν πρέπει να ζούνε εδώ αν δεν ξέρουν να πουν καλημέρα. Και ύστερα για τον πρωθυπουργό που πρέπει να τον κρεμάσουν που τους άνοιξε τις πόρτες και μπήκαν στη χώρα. Στη χώρα την Πουτανία. Είχε πιάσει μια γριά που έκανε το λάθος και την κοίταξε και της έδειχνε και της μιλούσε και η κακομοίρα η γριά ήταν απελπισμένη κι έκανε το σταυρό της κι έλεγε «Χριστέ μου φύλαγε».

Στο ύψος της Σταδίου πλέον φώναζε με την παράξενη φωνή της. Όλοι την άκουγαν και κανείς δεν μιλούσε. Μόνο η γριά έκανε το σταυρό της. Κι εκείνος είχε κλείσει το βιβλίο. Και κανείς δεν μιλούσε. Κι εκείνος σκέφτηκε πόσο παραβίασε η τρέλα της, ο παραλογισμός και η βία του, τις αντιστάσεις μας, πως αν κάποιος λογικός επιχειρούσε να ακουστεί μέσα σε αυτό το τρόλεϊ δεν θα το είχε καταφέρει, πόσο φοβόμαστε να αντισταθούμε στην τρέλα, πόσο αδύναμοι φανήκαμε να υποκριθούμε πως δεν ακούμε την τρελή στο κήρυγμα του μίσους ένα πρωινό του Απρίλη του δύο χιλιάδες δεκαέξι. Αν θες να σε ακούσουν και να σε φοβηθούν πρέπει να περάσεις απέναντι.

***

ο πίνακας είναι του Andrzej Wróblewski

Τσαλάκωσε το χαρτί

Ο Γιώργος έφτιαχνε καραβάκια από χαρτί στα εγγόνια του. Ειδικά στη μικρή πρέπει να είχε φτιάξει εκατοντάδες, Η πρώτη ύλη του ήταν τα διαφημιστικά φυλλάδια που άφηναν στην είσοδο οι διάφοροι διανομείς. Εκείνη τα μάζευε και του τα έδινε και όλο το σπίτι γέμιζε ταξίδια φανταστικά και φουρτουνιασμένες θάλασσες. Τώρα όμως ησύχασε για πάντα η θάλασσα μέσα στο σπίτι μας και τα δρομολόγια σταμάτησαν. Χθες βγαίνοντας από το σπίτι έσκυψε να μαζέψει από το πλατύσκαλο το χαρτί κάποιου ενεχυροδανειστηρίου. «Τι το θες;» της είπε θυμωμένος ο πατέρας της. «Να φτιάξουμε καραβάκι!» του απάντησε, «φτιάχναμε καραβάκια με τον παππού…». «Τώρα πια δεν θα φτιάχνουμε» της είπε και τα μάτια του έγιναν μια φουρτουνιασμένη θάλασσα με καραβάκια ναυαγισμένα. Τσαλάκωσε το χαρτί και το πέταξε στον κάδο ανακύκλωσης.

***

ο πίνακας είναι του Αχιλλέα Χρηστίδη

Οι βιβλιοθήκες ως εξωτικά φρούτα

[Αναδημοσίευση από άρθρο του "Βιβλιοθηκάριου" στο Hit & Run]

Στη συνείδηση του εγχώριου ευρέος κοινού οι βιβλιοθήκες είναι περίπου σαν εξωτικά αξιοθέατα των αναπτυγμένων πολιτιστικά κρατών, οι ελληνικές δε, περιορίζονται μάλλον σε «πρωτοπόρες» πρωτοβουλίες οραματιστών που βγάζουν την… Ψωροκώσταινα από τον χαυνωτικό απομονωτισμό της. Με δυο λόγια οι βιβλιοθήκες είναι κάτι ιδιαίτερο που αξίζει να θαυμάζει κανείς… από μακριά. Ετούτο το στερεότυπο φαίνεται να καλλιεργείται απόλυτα από τα ΜΜΕ και τους πολλαπλασιαστές γνώμης που δρουν στον ψηφιακό ενημερωτικό κόσμο… Ένας αγαπημένος τίτλος πολιτιστικών κειμένων σχετικά με τις βιβλιοθήκες τα τελευταία χρόνια- θα τον έχετε δει και ίσως αναπαράγει κι εσείς ουκ ολίγες φορές – είναι «οι δέκα πιο ωραίες βιβλιοθήκες του κόσμου». Στοιχεία του τίτλου μπορεί κάθε φορά να διαφοροποιούνται (το επίθετο: σημαντικές, πρωτότυπες, παράξενες, πλούσιες… ή ο τόπος: της Ευρώπης, της Αθήνας, της Ελλάδας, της Βρετανίας…), όμως το νόημα είναι η επιφάνεια της εικόνας, η αρχιτεκτονική σε βάρος του περιεχομένου, η πρωτοτυπία σε βάρος των υπηρεσιών, η «πρωτοτυπία» σε αντίστιξη με τα στερεότυπα περί «σκονισμένων εγχώριων βιβλιοθηκών». Στη μεγάλη εικόνα για τις ελληνικές βιβλιοθήκες που με ποικίλους τρόπους επιχειρούμε να συνθέσουμε τα τελευταία χρόνια θα πρέπει να λάβουμε υπόψιν και βιβλιοθήκες που υποστηρίζονται από ιδιωτικά ιδρύματα, οι οποίες χαίρουν προνομιακού ενδιαφέροντος από τα ΜΜΕ. Η εικόνα που αυτά μας δίνουν είναι επομένως ένας βαρύνων παράγοντας στην εικόνα που έχουν οι καταναλωτές των ΜΜΕ για τις βιβλιοθήκες.

Δεν έχει περάσει πολύς καιρός που η πλούσια και κάποτε πολύ «ορεξάτη» βιβλιοθήκη του Μουσείου Μπενάκη έχασε και την τελευταία βιβλιοθηκονόμο της. Η Βιβλιοθήκη ενός ιδιωτικού ιδρύματος που φημιζόταν τα προηγούμενα χρόνια για την… άπληστη και επιθετική αύξηση του περιεχομένου του, φάνηκε να επενδύει πολλά στη συγκέντρωση του υλικού, αλλά όχι στην οργάνωσή και τη διάθεσή του στους ερευνητές. Είναι πιο εύκολο να μασάς δωρεές από το να τις επεξεργάζεσαι και να τις αξιοποιείς, ειδικά αν η εξασφάλιση δωρεών γίνεται χωρίς εκτίμηση κόστους, σχέδιο, επεξεργασμένο όραμα και αποστολή. Οπότε έρχεται η στιγμή που τύποις και ουσιαστικά χρεοκοπείς. Σε παρόμοιο δρόμο κινδυνεύει να βαδίσει άλλη μία βιβλιοθήκη Ιδρύματος, αυτή του Ευγενίδου. Μια από τις σημαντικότερες και δυναμικότερες βιβλιοθήκες των τελευταίων χρόνων, που ανέπτυξαν χαμηλόφωνα αλλά ουσιαστικά και εντυπωσιακά υπηρεσίες και υλικό, και αποτελεί τη δεύτερη (αν όχι πρώτη) επιλογή για κάθε πολίτη του λεκανοπεδίου της Αττικής να δανειστεί βιβλία ή να τα μελετήσει σε ευχάριστους και κατάλληλους χώρους. Η μόνη μη δημοτική δανειστική βιβλιοθήκη για όλους στο Λεκανοπέδιο απέλυσε πρόσφατα δύο βιβλιοθηκονόμους (το Ευγενίδειο έχει απολύσει και άλλους εργαζόμενους τον τελευταίο καιρό) και υπάρχει φόβος πως θα υπάρξουν και άλλες απολύσεις στο μέλλον. Κατά την εκτίμηση ανθρώπων του κλάδου οι απολύσεις είναι συνέπεια της γειτνίασης με τη Νέα Εθνική Βιβλιοθήκη του ΙΣΝ και της δημόσιας δανειστικής βιβλιοθήκης που θα περιέχει, η οποία φέρεται να επηρεάζει τη διοίκηση του Ιδρύματος Ευγενίδου στην αντίληψή της για το ρόλο, τη χρησιμότητα και τη χρηματοδότηση της βιβλιοθήκης τους.

  

Το τρίτο φρούτο αυτής της ιστορίας είναι φρέσκο, δεν είναι κάτι καινούριο, δεν φαίνεται να επιδιώκει καμιά πρωτοτυπία – μάλλον εμφανίζεται με έναν υπεροπτικό νέο-συντηρητισμό – έκανε ωστόσο μια χολιγουντιανού τύπου εμφάνιση στις πολιτιστικές σελίδες τόσο της «Καθημερινής» όσο και της «Αυγής» και λέγεται «Ιστορική Βιβλιοθήκη Ιδρύματος Αικ. Λασκαρίδη». Πλούσιο «περιτύλιγμα», ένας πανέμορφος αρχιτεκτονικά χώρος, σπουδαία ονόματα ιδιωτικών συλλογών (αν και εδώ που τα λέμε, λίγο σόλοικο να ανακοινώνεις δωρεές που ακόμη δεν τις έχεις βάλει στο χέρι), παχιά λόγια και μεγαλοστομίες (πχ.: «Καμία πανεπιστημιακή ή ακαδημαϊκή βιβλιοθήκη, από τον 15ο αιώνα και μετά, δεν κατόρθωσε να διαθέτει σε βιβλιογραφικό επίπεδο την απαραίτητη πληρότητα που να καλύπτει συγκεκριμένο πεδίο γνώσης, σε σύγκριση και σε συνάρτηση με τη βιβλιοθήκη ενός λογίου»), αλλά και «κρυμμένες» λεπτομέρειες: σιδερένιες βέργες στα ράφια των βιβλιοθηκών δεν επιτρέπουν να πάρεις το βιβλίο, ωράρια επισκέψεων περιορισμένα και μόνο μετά από επικοινωνία, μη βιβλιοθηκονομική επεξεργασία του υλικού. Η Ιστορική Βιβλιοθήκη του Ιδρύματος Αικ. Λασκαρίδη φαίνεται να διαφημίζει τους δωρητές, αλλά όχι τα βιβλία τους, φαίνεται να αντιλαμβάνεται τη βιβλιοθήκη ως εύθραυστη κιβωτό και όχι ως λειτουργικό χώρο, φαίνεται να αντιμετωπίζει το βιβλίο όχι ως αντικείμενο προς χρήση αλλά ως έκθεμα. Με την επικοινωνιακή και οικονομική δυναμική της δρα παραπλανητικά και αλλοιώνει το μήνυμα και την αξία της έννοιας της βιβλιοθήκης με πιο «αποτελεσματικό» τρόπο από οποιονδήποτε άλλο – το μήνυμά της φτάνει σε πολλούς, τους συναντά έτοιμους να αποδεχτούν την εικόνα και τον εξωτισμό αυτού του φρούτου.

Οι σημερινές συνθήκες εντός κι εκτός Ελλάδος στο χώρο των βιβλιοθηκών είναι δυστυχώς αδυσώπητες τα τελευταία χρόνια της κρίσης. Στην Ελλάδα ενώ αναμένουμε τα φιλόδοξα σχέδια για το δίκτυο βιβλιοθηκών που θα συγκροτήσει η Νέα Εθνική Βιβλιοθήκη, γνωρίζουμε ότι οι βιβλιοθήκες συνολικά χρηματοδοτούνται οριακά, αδυνατούν να αγοράσουν νέο υλικό στο σύνολό τους, είναι εξαιρετικά υποστελεχωμένες μετά από τις απολύσεις όλων των συμβασιούχων που εργάζονταν σε αυτές και τις συνταξιοδοτήσεις του όποιου ειδικευμένου ή μη μόνιμου προσωπικού τους, οι σχολικές είναι ουσιαστικά καμένη γη, οι ιατρικές και νοσοκομειακές βασίζονται στον… πατριωτισμό των λιγοστών ειδικευμένων, οι παιδικές είναι κλειστές, οι ερευνητικές αδυνατούν να ακολουθήσουν βιβλιογραφικά τις εξελίξεις, οι πανεπιστημιακές άλλοτε έχουν κι άλλοτε όχι πρόσβαση στις βάσεις δεδομένων και στα ηλεκτρονικά περιοδικά… Ακόμη κι αν ξέρουμε να περιγράψουμε την κατάσταση, αδυνατούμε να την μετατρέψουμε όμως σε αμείλικτους αριθμούς: πόσες βιβλιοθήκες έκλεισαν στην Ελλάδα; Πόσοι εργάζονταν και πόσοι εργάζονται σε αυτές; Πόσα δαπανώνται για αγορά υλικού, εξοπλισμό και λειτουργικά έξοδα; Ποιος είναι ο πληθυσμός που εξυπηρετούν; Ποιο ποσοστό της επικράτειας καλύπτει η λειτουργία τους; Ποτέ δεν μπορέσαμε να περιγράψουμε με αριθμούς την κατάσταση, ούτε καν τις εποχές που τα ΕΣΠΑ μοιράζονταν αφειδώς, όπου και όπως μοιράζονταν.

Αντίθετα, στο Ηνωμένο Βασίλειο τα πράγματα περιγράφονται – και ας μην βιαστούμε να πούμε «άλλο η Βρετανία». Το BBC News σε άρθρο του για τις βρετανικές βιβλιοθήκες στις 29 Μαρτίου παρουσιάζει με απόλυτο τρόπο τη ζοφερή κατάσταση των βιβλιοθηκών στη Γηραιά Αλβιόνα: τα τελευταία 5 χρόνια το κλείσιμο εκατοντάδων βιβλιοθηκών (στο πλαίσιο ισχυρών περικοπών) είχε ως άμεση συνέπεια τη μείωση του συνολικού προσωπικού των βιβλιοθηκών κατά το ¼ . 343 βιβλιοθήκες (κτίρια και κινητές) έκλεισαν, 232 συγχωνεύτηκαν, και 111 αναμένεται άμεσα να κλείσουν. Ο αριθμός του προσωπικού ήταν 31.977 το 2010 και 24.044 σήμερα. Την ίδια στιγμή μια εντυπωσιακή άνοδος των εθελοντών φαίνεται να προσπαθεί να αντικαταστήσει την έλλειψη: 15861 άμισθοι/εθελοντές εργάστηκαν στις βιβλιοθήκες της Βρετανίας το 2010, οι διπλάσιοι (31403) το 2015. Επιπλέον στοιχεία φαίνεται να προκύπτουν και να καταγράφουν πολύ κακές εξελίξεις και στις συνήθειες των χρηστών των βιβλιοθηκών: μειώθηκε κατά 2/3 ο χρόνος που περνούν στους υπολογιστές των βιβλιοθηκών, σχεδόν σε κάθε περιοχή του Ηνωμένου Βασιλείου μειώθηκαν οι δανεισμοί του υλικού.

Φαίνεται πως τα διάφορα πειράματα που δοκιμάζονται εντός κι εκτός Ελλάδας για να αντιμετωπιστούν οι συνέπειες της Κρίσης και των φιλελεύθερων πολιτικών για περικοπές στη χρηματοδότηση των πολιτιστικών οργανισμών δεν έχουν τα αναμενόμενα αποτελέσματα. Στην καλύτερη περίπτωση αποτελούν πρόσκαιρο μαξιλάρι, στη χειρότερη βασικό μοχλό ιδιωτικοποίησης (μέσω συμπράξεων με εταιρείες και υιοθεσίας από χορηγικά ιδρύματα) και αλλοίωσης του παιδευτικού, κοινωνικού και πολιτιστικού τους ρόλου. Αξίζει επομένως να επιστρέψουμε τον προβληματισμό και τη μαχητική διεκδίκησή μας στην απαίτηση για δημόσιες βιβλιοθήκες, πλήρως εξοπλισμένες, σύγχρονες, δωρεάν και πλήρως στελεχωμένες και να μην σπαταλάμε τις δυνάμεις μας σε λύσεις-ασπιρίνη. Για να το πούμε επιγραμματικά: οι χορηγίες και ο εθελοντισμός είναι ασπιρίνη που δεν γιατρεύει τον καρκίνο των πολιτιστικών οργανισμών. Αν νομίζουμε εμείς και οι κυβερνήσεις πως η ασπιρίνη θα πολεμήσει την αρρώστια κάνουμε μεγάλο κακό, όχι μόνο γιατί δεν εργαζόμαστε για την αντιμετώπιση των προβλημάτων, αλλά και γιατί συνεργούμε στη διαιώνιση και την επιδείνωση της κατάστασης.